Kwiecień 2017

OBRAZ „Dwór w Miękiszu Starym”
datowanie: 1927 r.
miejsce powstania: Polska, Miękisz Stary
technika/materiał: papier, gwasz
wymiary: 25  cm x 35 cm
opis: Kompozycja otwarta, w centrum parterowy biały budynek kryty czerwoną dachówką. Na pierwszym planie z lewej strony fragment rozłożystego, grubego drzewa. Przed budynkiem trawnik.
Budynek dworu z centralnym, naczółkowym gankiem wspartym na sześciu kolumnach. Prowadza do niego szerokie schody. Po obu stronach ganku okna. Dach mansardowy. W tle widoczne wysokie zarośla. Przed budynkiem postać ubrana na czarno i pies.
 
Soter Jaxa-Małachowski (1867 – 1952) 
   W okresie międzywojennym Soter Jaxa-Małachowski uznawany był za jednego z ważniejszych polskich malarzy marynistów. Ogromne zainteresowanie artysty pejzażem morskim ukształtowane zostało już we wczesnych latach życia pod wpływem rodzimych widoków Morza Czarnego. W późniejszych kompozycjach inspirowanych wybrzeżem Bałtyku malarz ten potrafił uchwycić nastrój morskiego pejzażu i trafnie oddać zmienność kolorystyki wody, zależnej od pory dnia czy panującej pogody. Obrazy przedstawiające widoki morskie zajęły znaczącą pozycję w dorobku artystycznym Sotera Jaxy-Małachowskiego, jednak cała jego twórczość była tematycznie o wiele bardziej zróżnicowana. Obok marynistyki artysta tworzył widoki z podróży po Włoszech i widoki tatrzańskie, malował pejzaże w majątkach rodzinnych na Kresach, ponadto pozostawił liczne cracoviana, a także portrety i autoportrety.
   Soter August Jaxa-Małachowski urodził się 27 października 1867 roku w Wolanowie pod Odessą jako syn Ryszarda Małachowskiego i Doroty z Małachowskich. W roku 1879 jako dwunastoletni chłopiec rozpoczął naukę w szkole średniej w Odessie. Następnie kształcił się w latach 1890-1891 w odeskiej Szkole Rysunkowej. Wiosną 1892 roku przybył do Krakowa, gdzie w Szkole Sztuk Pięknych studiował prawie dwa lata. W 1894 roku artysta wyjechał na dalsze studia do Monachium, gdzie uczęszczał do  Szkoły Malarstwa i Rysunku prowadzonej przez Stanisława Grocholskiego, działającej do 1900 roku.
Po powrocie ze studiów monachijskich Soter Jaxa-Małachowski wstąpił w związek małżeński z Jadwigę Younga de Lenie (1879-1953), córką Zdzisława Younga i Marii z Hemplów. Po ślubie Małachowscy zamieszkali w Krakowie, gdzie spędzili ponad pół wieku. Tematyka krakowska zajęła istotne miejsce w twórczości Sotera Jaxy-Małachowskiego.
Małachowscy odbywali liczne podróże po Europie Południowej. Dużo czasu spędzili we Włoszech, gdzie zwiedzali między innymi Florencję, okolice Neapolu – tu zatrzymali się na kilka miesięcy na Capri. Kolejna dłuższa podróż do Włoch i Dalmacji, podczas której powstała spora ilość kompozycji – przede wszystkim z widokami Wenecji i Raguzy (Dubrownika).
   W latach międzywojennych w twórczości Sotera Jaxy-Małachowskiego pojawiły się obrazy o tematyce rodzajowej, malowane w majątkach ziemskich należących do rodziny artysty. Do czasów pierwszej wojny światowej artysta odwiedzał rodzinny Wolanów, który po 1917 roku został bezpowrotnie utracony. Od lat dwudziestych Soter bywał najczęściej u swojej siostry Janiny Wybranowskiej w majątku Uszkowice koło Przemyślan w dawnym województwie tarnopolskim, odwiedzał także pobliski Kimirz będący własnością Tyzenhauzów.
Małachowscy jeździli także w rodzinne strony żony Jadwigi, bywając w majątkach Miękisz Stary i Rozbórz Długi w powiecie jarosławskim. Począwszy od lat dwudziestych Soter Jaxa-Małachowski niemal corocznie wyjeżdżał nad Bałtyk. Artysta przebywał w okolicach Zatoki Gdańskiej i na Półwyspie Helskim, gdzie powstawała niezliczona ilość kompozycji mających za temat morze widziane o różnych porach dnia i przy zmiennej pogodzie, piaszczyste plaże, łodzie rybackie pozostawione na brzegu, kutry wypływające na połów czy widoki portów. Soter Jaxa-Małachowski zmarł 11 czerwca 1952 roku i pochowany został w rodzinnym grobowcu Małachowskich na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Zaledwie kilka miesięcy później, 30 stycznia 1953 roku zmarła Jadwiga Małachowska, która spoczęła obok męża.  
   Soter Jaxa-Małachowski w swojej twórczości malarskiej nie podążał nigdy za nowymi prądami i kierunkami pojawiającymi się w sztuce. Jego poglądy artystyczne raz ukształtowane, pozostawały niezmienne, a wypracowany styl stał się z czasem dobrze rozpoznawalny. Soter pozostawał artystą niezależnym, tworzącym zgodnie z własnymi upodobaniami i odczuciami. Na nikogo się nie oglądając, z wymaganiami kapryśnej mody nie licząc się, maluje sobie Małachowski tak, jak chce i jak mu to największą przyjemność sprawia – pisano w jednej z recenzji. Po latach zapomnienia, dzięki pasji kolekcjonerskiej, twórczość Sotera Jaxy-Małachowskiego zaistniała ponownie, zaś dotychczasowe postrzeganie artysty wyłącznie przez pryzmat prac o tematyce marynistycznej uległo przewartościowaniu. 
 
tekst z albumu: "Soter August Jaxa-Małachowski", tekst: Katarzyna Łomnicka, wyd. Kraków 2014