Październik 2014

ENKOLPION

technika: odlew

datowanie: XII-XIII w. (?)

wymiary: 53 mm x 38 mm

 

Enkolpion to rodzaj relikwiarza noszonego w średniowieczu przez dostojników kościołów wschodnich. Enkolpion odkryty w Lubaczowie, na terenie Zespołu Zamkowo-Parkowego, podczas badań archeologicznych prowadzonych w 2008 r. zaliczany jest do typu kijowskiego.

Wśród średniowiecznych dewocjonaliów wyróżniają się brązowe enkolpiony w formie krzyża, złożone z dwóch części połączonych zawiasem, tworzące pojemniki o specjalnym przeznaczeniu, z uszkiem do zawieszenia. Dwie połówki, zwane awersem i rewersem, były wklęsłe od strony wewnętrznej, więc po złożeniu tworzyły odpowiednią przestrzeń na relikwię. Wyróżnia się dwa rodzaje enkolpionów w formie krzyża: palestyńskie  i  kijowskie.  Enkolpiony  tzw.  palestyńskie, wytwarzane były na terenie Syrii i Palestyny, głównie jako pamiątki i dewocjonalia dla przybywających tam pielgrzymów. Mają one z reguły kształt krzyża łacińskiego z lekko rozszerzającymi,  na końcu ściętymi prosto ramionami. Enkolpiony kijowskie, zwane dawniej bizantyjskimi, wyróżnia swoista forma, w której ramiona rozszerzają się ku końcom na kształt medalionów. Przy nasadach medalionów występują zwykle, choć nie zawsze, po dwa niewielkie guzki, zwane też łezkami. Charakterystyczne jest także rozplanowanie kompozycji z wyróżnieniem postaci centralnych (najczęściej Ukrzyżowany Chrystus i Matka Boska Hodegetria). Uzupełnieniem przedstawienia centralnego są zazwyczaj postaci lub symbole umieszczone w medalionach na zakończeniach ramion. Wśród wizerunków umieszczanych w medalionach znajdują się zwykle popiersia apostołów, archaniołów lub świętych.