Dziedzictwo kultury ludowej w programie Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej/Radruż 10.08.2021

Sesja seminarium Akademia Dziedzictwa Kresów pt. „Dziedzictwo kultury ludowej w programie Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej”. Radruż/online, 10 sierpnia 2021 r

Różnorodność religijna i kulturowa dawnej Rzeczypospolitej to istotny element dziedzictwa nie tylko Kresów, lecz i całej Rzeczypospolitej. Dlatego też stała się ona ważnym tematem sesji Akademia Dziedzictwa Kresów, która odbyła się 10 sierpnia 2021 roku w Radrużu. Podczas jej trwania omówiono historię dwóch – skądinąd nieporównywalnych ze sobą – obiektów w przestrzeni MDKDR, czyli zespołu cerkiewnego w Radrużu oraz zrekonstruowanej cerkwi w Nowym Bruśnie. Obydwa znajdują się w dyspozycji Muzeum Kresów w Lubaczowie. Rozmawiano o nich w kontekście wykorzystania w narracji Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej. Niemniej istotną rolę dla dziedzictwa kresów dawnej Rzeczypospolitej i portalu MDKDR  odgrywa kultura ludowa. Jej właśnie poświęcono wykład w części otwartej seminarium.

Zespół Cerkiewny w Radrużu
Prezentację na temat zespołu cerkiewnego w Radrużu wygłosił dyrektor Muzeum Kresów w Lubaczowie Piotr Zubowski. Na wstępie zwrócił uwagę, że zarządzana przezeń placówka to muzeum w przestrzeni, składające się z budynku dawnego spichlerza dworskiego oraz zespołu zamkowo-parkowego (Galeria Oficyna, park podworski wraz z reliktami wzgórza zamkowego, wozownia i świetlica wiejska). W skład muzeum wchodzi też ponad 9 hektarów gruntów – w sumie kilkanaście obiektów. Od 2010 roku znajduje się wśród nich Zespół Cerkiewny w Radrużu i Zespół Cerkiewny w Nowym Bruśnie.

Uczestnicy spotkania uznali Radruż za symbol dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej, a zwłaszcza jej kulturowej i religijnej różnorodności. Jest on wyjątkowym „klejnotem”, trudnym do porównania z innymi obiektami. W związku z tym jego rola edukacyjna, w tym dla Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej jest niemożliwa do przecenienia.

Cerkiew w Nowym Bruśnie
Nowe Brusno to założona w XVI wieku osada na terenie Brusna (dziś: Starego Brusna). Dominowała tam gospodarka rolniczo-hodowlana. Skład etniczny również cechował się różnorodnością: wieś zamieszkiwali Polacy, Ukraińcy, Niemcy oraz Żydzi.

Istniejącą do dziś cerkiew wzniesiono w 1713 roku. Było to dzieło majstra imieniem Stefan. Historycy przypuszczają, że chodzi o Stefana Sienko Siematiewskiego, twórcę cerkwi w pobliskiej Starej Hucie (a być może też i innych cerkwi). Świątynię charakteryzuje plan trójdzielny z kaplicą znajdującą się nad babińcem oraz węższym, zamkniętym prosto sanktuarium. Ponadto nad nawą znajdowała się kopuła. Obok cerkwi zaś wzniesiono słupową dzwonnicę. Natomiast w połowie XIX stulecia przebudowano obiekt, obniżając nawę i wieńcząc ją nową kopułą. Powstało również nowe sanktuarium – szersze i zamknięte na sposób trójboczny. Ponadto w 1863 roku do sanktuarium dostawiono skromnych rozmiarów zakrystię (od strony północnej). Kształt świątyni utrwalił profesor Julian Zacharewicz w XIX wieku. Ponadto 1903 roku wybudowano nowy babiniec z ośmiopołaciową kopułą. Niestety po zakończeniu II wojny światowej cerkiew przeszła na własność Skarbu Państwa, została zaniedbana  i w efekcie uległa ruinie. Groziło jej całkowite zawalenie. Jednak w 1987 roku wpisano ją do rejestru zabytków, a dzięki rozpoczętemu w 1994 roku remontowi (kontynuowanemu obecnie przez Muzeum Kresów w Lubaczowie) cerkiew przywrócono do dawnej postaci (z XVIII-XIX wieku). W 2018 roku podjęto działania służące rekonstrukcji wyposażenia obiektu.

Uczestnicy seminarium zauważyli, że obranie właściwej  narracji na temat zespołu cerkiewnego w Nowym Bruśnie stanowi poważne wyzwanie dla Muzeum Kresów w Lubaczowie. Zgodzili się, że cerkiew w Nowym Bruśnie jest nieporównywalna do o wiele cenniejszego pomnika dziejów dawnej Rzeczypospolitej, jakim jest świątynia w Radużu. Nie oznacza to jednak, że jej wartość jest znikoma. Kwestia prowadzenia narracji na jej temat wymaga więc, zdaniem uczestników seminarium, dalszych dyskusji.

***

Przed rozpoczęciem sesji ADK obyło się spotkanie Konfederacji Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej, powołanej wspólną deklaracją z dnia 10 czerwca 2021 roku. Sygnowało ją  6 podmiotów (instytucji kultury i organizacji społecznych) skłonnych do współpracy przy realizacji celów Muzeum. Na spotkaniu powołano Komitet Konfederacji, na którego czele stanął Piotr Zubowski, dyrektor Muzeum Kresów w Lubaczowie. Ponadto na przewodniczącego Rady Programowej MDKDR powołano Waldemara Rataja.

Nagranie Nowe Brusno: https://youtu.be/6F5UJWQJ6Zk