Lampa chanukowa

Opis fizyczny

Srebrny świecznik obrzędowy złożony z poziomej półki na osiem palników oraz pionowego, ażurowego zaplecka z dodatkowymi dwoma lichtarzykami po bokach. Powierzchnia lampki bogato dekorowana motywami geometryczno-roślinnymi w technice filigranu oraz odlewanymi, niewielkimi figurkami zoomorficznymi. Całość osadzona na pięciu nóżkach. Półka zbliżona do stylizowanego, wydłużonego prostokąta z lekko półkolistym dłuższym bokiem frontowym i wklęsłymi krótszymi bokami; na półce osiem lampek na oliwę ustawionych w jednym rzędzie na osi podłużnej; lampki w formie niewielkich kubków o kolistym dnie, z dziubkiem na wylewie; wzdłuż frontowego boku niska, ażurowa balustrada. Półka wsparta na pięciu nóżkach w kształcie lwich łap. Do dłuższego, tylnego boku podstawy osadzony wysoki, prostokątny zaplecek z dwoma ukośnymi skrzydłami przy krótszych bokach; od góry zwieńczenie w formie tympanonu zamkniętego stylizowanym trójłuczem. Po bokach zwieńczenia dodatkowe świeczniki w formie tulejki i stylizowanej profitki złożonej z pięciu ażurowych liści. Powierzchnia zaplecka zdobiona symetryczną, filigranową dekoracją złożoną z większych rozet i mniejszych linii spiralnych. Dekoracja uzupełniona licznymi elementami architektonicznymi i figurkami zwierzęcymi: w centrum półkolista szafka z tablicą z napisem w języku hebrajskim, zamykana niewielkimi wrotami, flankowana półkolumnami z figurkami lwów na szczycie; w narożach na przejściu między zapieckiem i bocznymi skrzydłami ćwierćkolumny; na osi pionowej zwieńczenia antabka z główką lwa, powyżej korona zwieńczona figurką orła; na zewnętrznych krawędziach zaplecka niewielkie figurki lwa, gołębia i orłów. Na powierzchni i detalach dekoracyjnych liczne, powtarzalne punce: w polu czterolistnym inicjały „GK”; znak probierza cyrylicą „NM”; znak probierni petersburskiej z datą „1786”; znak próby srebra „82” i „84” oraz liczba „8”.

– – –

Lampa chanukowa, również jako chanukowy świecznik czy chanukija (z j. hebrajskiego), jest istotnym elementem obrzędowości żydowskiej podczas święta Chanuka, przypadającego pod koniec żydowskiego miesiąca kislew (przeważnie w grudniu). Święto to, radosne w swej wymowie, upamiętnia powstanie Machabeuszy z II w. p.n.e., kiedy to udało się Izraelitom przywrócić kult w świątyni jerozolimskiej, sprofanowanej przez Seleucydów. Jego celebracja opiera się na opowieści związanej z samą świątynią, gdy dzban oliwy z arcykapłańską pieczęcią starczył nie na jeden dzień, jak powinien, ale cudownie aż na osiem dni. Tyle też dni trwa to święto. Stąd też wzięła się liczba ramion – miejsc na świece w lampie. Świecznik ten niekiedy przypomina menorę wzbogaconą o dodatkowe ramiona.

Chanukę nazywa się również świętem świateł, bo to właśnie na płomieniu świec koncentruje się domowa liturgia. W trakcie celebracji, wieczorem każdego z ośmiu dni, zapala się jedną świecę, począwszy od lewej strony. Zadanie to jest przypisane najstarszemu mężczyźnie, który czyni to wobec wszystkich domowników. Lampa chanukowa powinna być ustawiana w oknie, na widok dla innych, a świece muszą się palić nie krócej niż pół godziny. Wiele świeczników, prócz ośmiu otworów, posiada dodatkowo jeszcze jeden – dziewiąty, przeznaczony dla tzw. szamesa, czyli dodatkowej świecy,  poprzez którą za każdym razem zapala się pozostałe.

Chanukije były przez wieki nie tylko przedmiotem niezbędnym do obrzędowości żydowskiej, ale ważnymi dziełami sztuki. Wykonywano je z różnych materiałów, często metali, bogato zdobiąc w często symboliczne wyobrażenia, choćby lwa, jak to jest w przypadku lamp w zbiorach Muzeum Kresów w Lubaczowie. O najczęstszych wizerunkach wspominała na początku XX w. w swoich opracowaniach wybitna etnografka żydowska Regina Lilientalowa w dziele „Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości” (cz. 3, s. 24–26):

W każdym domu, przez ośm wieczorów Chanuki winna się palić lampa chanukowa, a zapala ją najstarszy w rodzinie, zwoławszy przedtem wszystkich domowników. (…) Zasadniczym rysem lampy chanukowej jest ośm otworów, które posiada już okaz znaleziony w wykopaliskach jerozolimskich, a przypominający gliniane lampki pierwotne. Lecz jak wszystkie przedmioty kultu tak i lampy chanukowe różne i coraz piękniejsze przybierały formy, a będąc rozrzucane po wielu muzeach europejskich, są także ozdobą zbiorów Mathiasa Bersohna w Warszawie. Najczęściej metalowe, przejawiają one styl właściwy epoce, a jakiej powstały, poza tem jednak na wszystkich prawie widnieje symbolika Wschodu, która poświęciła słońcu ze świata zwierzęcego lwa, z roślinnego zaś – palmę. Lew, symboliczny atrybut słońca i tak figurujący jeszcze później w poezji, najwłaściwiej zdobi przedmiot, który jak lampa chanukowa pozostaje w bliskim, chociaż zatartym związku ze słońcem”.

Twórca/wytwórnia:

Franc Georg Kutsendorff (Rosja, Petersburg) – autor

Datowanie:

1786 r.

Technika/materiał:

srebro; filigran i odlew

Wymiary:

Wysokość: 38,5 cm; Szerokość: 42,5 cm; Głębokość: 10,3 cm

ZAPRASZAMY DO ODWIEDZIN

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

Radruż 13
37-620 Horyniec-Zdrój

Nowe Brusno 103
37-620 Horyniec-Zdrój

Skip to content