Rzeźba Matki Bożej

Opis fizyczny: 

Rzeźba nagrobna, w typie ludowym, przedstawiająca stojącą postać Maryi w geście modlitwy.

Postać ukazana frontalnie, hieratycznie, z wyodrębnioną głową i korpusem, z szerszymi ramionami. Twarz owalna z charakterystycznymi okrągłymi oczami i podłużnym nosem. Dłonie złączone pionowo na wysokości piersi; łokcie ukazane poziomo, widoczne końce rękawów z prostymi fałdami. Na głowie chusta łącząca się z płaszczem spływającym w dół w formie zygzakowatych fałd. Suknia prosta, obrębiona pod szyją, fałdy pionowe, w dolnej części nieznacznie zakrzywione na lewą stronę. Stopy ukazane w pionowym skrócie. Poniżej niewielki, prostopadłościenny cokół.

– – –

Kresowe dziedzictwo kulturowe posiada różnorodne oblicza. Jest wśród nich także sztuka ludowa, a do najciekawszych przejawów tego rodzaju twórczości należy fenomen tzw. kamieniarstwa bruśnieńskiego. Głównym jego ośrodkiem była wieś Brusno Stare, leżąca na Roztoczu Wschodnim, w pobliżu Horyńca Zdroju (powiat lubaczowski). To właśnie tutaj, od XV–XVI wieku, rozpoczęła się eksploatacja miejscowych pokładów grubo- i drobnoziarnistego wapienia pochodzenia morskiego. Początkowo działalność kamieniarzy posiadała charakter ściśle użytkowy i skupiała się na wykuwaniu kamieni młyńskich i żarnowych, pozyskiwaniu materiału budowlanego oraz wypalaniu wapna. Z czasem, z pewnością już w XVII wieku, w kręgu działalności lokalnych rzemieślników pojawiła się twórczość artystyczna. U swego zarania nastawiona była na zaspokajanie potrzeb ludności wiejskiej, szczególnie w zakresie plastyki nagrobnej i wotywnej. Inspirującą rolę w tym względzie mogła odegrać działalność profesjonalnych warsztatów rzeźbiarskich, głównie lwowskich. Apogeum rozwoju ośrodka przypada na 2 połowę XIX i 1 tercję XX wieku. W tym czasie, głównie poprzez handel obwoźny, wyroby kamieniarstwa bruśnieńskiego rozpowszechnione zostały w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Brusna Starego, sięgając na zachodzie niemal po Rzeszów, a na wschodzie po Lwów.

Biel kamiennych rzeźb zdominowała jednak przede wszystkim krajobraz kulturowy okolic Lubaczowa. Ludowi twórcy, przeważnie pochodzenia ruskiego (ukraińskiego) wykuwali nagrobki dla wszystkich mieszkańców regionu, niezależnie od ich przynależności etnicznej i wyznaniowej. Kamieniarstwo bruśnieńskie w swym kresowym aspekcie obejmowało więc plastykę sepulkralną dominującej niegdyś na tym obszarze społeczności polsko-ruskiej (ukraińskiej), czyli obrządku rzymsko- i greckokatolickiego, a także protestanckich osadników niemieckich i Żydów wyznania mojżeszowego. Kres wielokulturowości południowo-wschodnich terenów obecnej Polski, jaki dokonał się po II wojnie światowej, oznaczał również koniec prawie pięćsetletniego okresu istnienia bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego.

W obrębie sztuki Kościoła katolickiego obydwu obrządków, ludowi rzeźbiarze bruśnieńscy potrafili wypracować właściwe sobie typy formalne rzeźb, a do najbardziej popularnych należała tzw. „figura”, czyli krzyż z płaskorzeźbioną sylwetką Ukrzyżowanego z dwiema Mariami u podstawy. Od połowy XIX wieku w repertuarze wyrobów rzeźbiarskich znalazły się również przedstawienia figuralne. Wśród nich do najbardziej popularnych należały figury Matki Bożej. W zależności od talentu twórcy w mniejszym lub większym stopniu rzeźby te nawiązywały do obowiązującej ikonografii maryjnej.

W ten sposób można również spojrzeć na kamienną figurę Matki Bożej pochodzącą z cmentarza komunalnego w Lubaczowie. Pierwotnie wieńczyła ona nagrobek należący do wyznawcy obrządku greckokatolickiego, co nie zmienia faktu iż samo przedstawienie jest silnie zakorzenione w tradycji Kościoła Powszechnego. Przedstawienie Maryi w postawie modlitewnej, w długiej sukni i płaszczu okrywającym głowę posiada swe odniesienia do wizerunku Matki Bożej Wniebowziętej (Assunta) lub Niepokalanie Poczętej (Immaculata), a jednocześnie Niewiasty Apokaliptycznej. Można tu również odnaleźć reminiscencje do spopularyzowanego pod koniec XIX wieku wyobrażenia Matki Bożej z Lourdes, obecnego w tradycji zarówno jednego jak i drugiego obrządku.

Redukcja niektórych elementów, jak półksiężyc lub kula ziemska u stóp Maryi, nie wpływa na odbiór rzeźby. Typowe dla sztuki ludowej uproszczenia, zachwianie proporcji i hieratyzm generują silny ładunek emocji, które w przypadku dzieła religijnego, a szczególnie sepulkralnego, odgrywają najważniejszą rolę.

 

Twórca/wytwórnia:

Ośrodek kamieniarski w Bruśnie Starym – rzeźbiarz

Datowanie:

kon. XIX w.

Materiał:

kamień

Technika:

rzeźbienie

Wymiary:

Wysokość: 94,7 cm; Szerokość: 13,5-19 cm

ZAPRASZAMY DO ODWIEDZIN

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

Radruż 13
37-620 Horyniec-Zdrój

Nowe Brusno 103
37-620 Horyniec-Zdrój

Skip to content