Konserwacja rzeźby nagrobnej w Zespole Cerkiewnym w Radrużu – etap VIII

Konserwacja rzeźby nagrobnej w Zespole Cerkiewnym w Radrużu – etap VIII

Ósmy etap prac konserwatorskich przy nagrobkach na cmentarzach w Zespole Cerkiewnym w Radrużu został zrealizowany w 2025 r. Prace objęły 53 nagrobki położone w centralnej części tzw. dużego cmentarza na dz. 177 (numery porządkowe od 151 do 203). W całości sfinansowano je ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Ochrona zabytków”.

Prace konserwatorskie poprzedzone były dokładnym rozpoznaniem stanu zachowania obiektów oraz ich bezpośredniego otoczenia. Ustalono wówczas, że dwanaście nagrobków całkowicie utraciło statykę i uległo przewróceniu, przez co ich poszczególne elementy leżały bezpośrednio na gruncie lub częściowo były w nim pogrążone (nr 153, 156, 160, 165, 177, 179, 181, 182, 193, 194, 198, 199). Podobną sytuację zaobserwowano w przypadku pojedynczych fragmentów kompozycji, oderwane od całego założenia znajdowały się w jego najbliższym otoczeniu (nr 152, 163, 180, 192). Stan zachowania czterech obiektów (nr 164, 165, 179, 198) ze względu na silnie osłabioną strukturę kamienia i zidentyfikowane zniszczenia określono jako bardzo zły.

Pierwszym etapem docelowych prac był demontaż obiektów z dotychczasowego miejsca ekspozycji oraz podniesienie przewróconych elementów i ułożenie ich na tymczasowych podłożach. Odkryto wówczas trzy duże bloki kamienia tworzące wspólnie prostopadłościenną bazę dla nagrobka nr 159. Wkrótce potem przystąpiono do oczyszczania powierzchni. Grube nawarstwienia mchów i porostów, a także zalegającą ziemię usuwano mechanicznie z pomocą narzędzi ręcznych (szczotki, szpachelki), pozostałe zanieczyszczenia usunięto przy użyciu metody hydrodynamicznej. Zabezpieczono wówczas wszystkie zachowane fragmenty nagrobka nr 198, a trzy pozostałe obiekty o silnie osłabionej strukturze poddano wstępnej impregnacji wzmacniającej preparatem Sarsil OH-500 firmy Silikony polskie. Po upływie karencji poddano je analogicznym zabiegom oczyszczania. Nie mniej istotne było odplamienie struktury kamienia (zidentyfikowane przebarwienia wywołane działalnością grzybów sadzakowatych), wykonane z użyciem okładów z podchlorynu wapnia. Równolegle prowadzono prace związane z przygotowaniem stabilnego podłoża do późniejszego montażu obiektów (podwaliny kamienne).

Identyfikowane na wielu obiektach, wykonane w przeszłości uzupełnienia ubytków formy rzeźbiarskiej oraz klejenia zaprawami cementowymi charakteryzował zły stan zachowania (spękania, odspojenia) oraz nieestetyczny wygląd (ciemnoszara kolorystyka), przez co wymagały usunięcia. Po ręcznym odkuciu zapraw przeprowadzono właściwą impregnację wzmacniającą strukturę kamienia. W jednym cyklu roboczym stosowano dwa różniące się stężeniem estrów kwasu krzemowego preparaty (kolejno Sarsil OH-300 i Sarsil OH-500 firmy Silikony polskie).

Spękane, złamane lub rozbite elementy łączono przy użyciu kleju mineralnego Atlas Geoflex w kolorze białym. W uzasadnionych przypadkach połączenia wzmacniano poprzez wprowadzenie w nawiercone uprzednio otwory zbrojenia z prętów kompozytowych. Równolegle wykonywano uzupełnienia form rzeźbiarskich. W zależności od wielkości ubytków stosowano dwie metody uzupełnień – masę sztucznego kamienia oraz wstawki kamienne. Ze względu na bardzo zły stan zachowania podstaw czterech obiektów (160, 177, 195, 198) komisyjnie, w konsultacji z przedstawicielami Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Muzeum Kresów w Lubaczowie, podjęto decyzję o wykonaniu pełnej lub częściowej (dolny stopień) rekonstrukcji. Szczególnego podejścia wymagał obiekt nr 198, który po impregnacji klejono (wieloetapowo), a uzyskaną formę osadzono na przygotowanej wcześniej konstrukcji z prętów zbrojeniowych i kamiennego rdzenia wewnętrznego, który stanowił podstawę do uzupełnienia lica masą sztucznego kamienia. Na łączoną technikę uzupełniania zdecydowano się ze względu na konieczność opracowania powierzchni w estetyce zbliżonej do złuszczonej i wypłukanej faktury kamienia. Decyzja ta dyktowana była również potrzebą wykonania licznych mniejszych uzupełnień na styku klejonych elementów i chęcią ujednolicenia efektu końcowego.

Opracowane obiekty montowano na izolowanych poziomo podwalinach łącząc elementy przy użyciu modyfikowanej wapnem gaszonym zaprawy mineralnej firmy Anser i uzupełniając spoiny masą opartą na tożsamym do oryginału kruszywie. Zwieńczeniem prac było scalenie kolorystyczne uzupełnień formy i zabezpieczenie powierzchni preparatem grzybobójczym firmy Altax i środkiem hydrofobizującym Funcosil SNL firmy Remmers.

Prace zostały zrealizowane przez firmę ARGENTUM Konserwacja Dzieł Sztuki Joanna Głaz.

Łączna wartość prac konserwatorskich, które niemalże w całości zostały sfinansowane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w ramach programu „Ochrona zabytków” wyniosła 224 968,00 zł, wkład własny Muzeum Kresów w Lubaczowie wyniósł 0,98 zł.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Informacja o przyznaniu dofinansowania >>>

Informacja o zrealizowanych pracach konserwatorskich >>>

NAZWA PROJEKTU

Konserwacja rzeźby nagrobnej w Zespole Cerkiewnym w Radrużu – etap VIII

Wartość Projektu

224 968,98 zł

Finansowanie

224 968,98 zł – Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

0,98 zł – Muzeum Kresów w Lubaczowie

Czas trwania

2025

ZAPRASZAMY DO ODWIEDZIN

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

Radruż 13
37-620 Horyniec-Zdrój

Nowe Brusno 103
37-620 Horyniec-Zdrój

Przejdź do treści