14 lutego 2025 r. Przed 83 laty powstała Armia Krajowa

Armia Krajowa była największą organizacją wojskową działającą w okupowanej Polsce podczas II wojny światowej. Powstała 14 lutego 1942 r. z inicjatywy Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i komendy Związku Walki Zbrojnej, który został utworzony wcześniej, w 1939 r. Armia Krajowa stanowiła podstawową siłę zbrojną w walce o niepodległość Polski i była częścią polskiego ruchu oporu przeciwko okupacji.

Celem AK była walka z okupantem zarówno niemieckim, jaki sowieckim a także ochrona interesów Polski na arenie międzynarodowej. Armia Krajowa prowadziła działania dywersyjne, sabotażowe, wywiadowcze, a także organizowała pomoc ludności cywilnej. W jej szeregach służyli zarówno żołnierze zawodowi, jak i cywile, w tym kobiety. Armia Krajowa była odpowiedzialna m.in. za słynne akcje, takie jak zamachy na niemieckich oficerów, a także za Powstanie Warszawskie w 1944 r.

Na obszarze dzisiejszego powiatu lubaczowskiego ścierały się wpływy trzech różnych okręgów AK (krakowskiego, lwowskiego i lubelskiego). Taki stan był konsekwencją podziału tych ziem między okupantów w latach 1939–1941 i utrzymał się mimo zajęcia tego terytorium w czerwcu 1941 r. przez III Rzeszę. W 1943 r. w Lubaczowie mamy do czynienia z Obwodem Lubaczów AK o kryptonimie „III-23”, który był strukturalnie związany ze Lwowem i placówką „Lusia”, której założenie inspirowane było przez Obwód AK Jarosław. Obwod „III-23” został rozbity, a jego kierownictwo aresztowane przez Gestapo w grudniu 1943 r.

Placówka „Lusia” została powołana do życia na przełomie 1942 i 1943 r., dzięki staraniom sierż. Stanisława Mroczkowskiego ps. „Bosak”. Rozpoczął on organizowanie komórek konspiracyjnych w powiecie lubaczowskim, m.in. w Nowej Grobli (przed wojną pow. jarosławski), Wielkich Oczach i Cieszanowie, które podporządkowane były jarosławskim strukturom podziemia. „Bosak” nawiązał kontakt z ks. Wiktorem Haasem, który współdziałał z lubaczowską drużyną harcerską. W rezultacie, w grudniu 1942 r., został zaprzysiężony Zdzisław Zathey ps. „Gładzicki”, „Jasnota”. Został on wyznaczony dowódcą nowotworzonej placówki. W krótkim czasie skompletowano całą kadrę dowódczą. Następnie rozpoczęto werbunek nowych członków, ich szkolenie i całą szeroko rozumianą pracę konspiracyjną. Na początku 1944 r. lubaczowski oddział AK przemianowano na Oddział Partyzancki VI (wcześniej II) kompanii 19. p.p. Odsieczy Lwowa (O.P. IV 19 p.p. O.L.), co wiązało się z przejściem do dowództwa Obwodu AK Lwów. Lubaczowscy akowcy wzięli udział m.in. w bohaterskiej walce o Narol z oddziałami UPA w maju 1944 r.

Armia Krajowa stała się symbolem polskiego oporu i patriotyzmu, a jej członkowie, często działający w ekstremalnych warunkach, poświęcili swoje życie dla wolnej Polski. Po wojnie, mimo prześladowań ze strony komunistycznych władz, pamięć o AK była pielęgnowana przez wiele pokoleń Polaków, jako symbol walki o niepodległość i wolność.

Jednym z członków Armii Krajowej związanym z Lubaczowem był Władysław Kupiszewski ps. „Dąb”, który urodził się 26 lutego 1905 r. w Rozbórzu Długim (pow. jarosławski). W 1926 r. został powołany do odbycia obowiązkowej służby wojskowej w 39. pułku piechoty Strzelców Lwowskich w Jarosławiu. Po ukończeniu szkółki podoficerskiej i służby czynnej został w wojsku jako podoficer zawodowy. Swoje życie związał z Lubaczowem, w którym służył w I batalionie 39. p.p. Strzelców Lwowskich. Awansuje do stopnia sierżanta. W wojnie obronnej 1939 r. przechodzi szlak bojowy wraz macierzystym pułkiem w ramach 24. Dywizji Piechoty. Po zakończeniu walk ucieka z niewoli niemieckiej, powraca do Lubaczowa, zostaje aresztowany i więziony prze NKWD. Po pierwszym przesłuchaniu zostaje wypuszczony przez Sowietów, ucieka w okolice Lwowa i pod zmienionym nazwiskiem pracuje przenosząc się z miejsca na miejsce, wstępuje do ZWZ. Wraca do Lubaczowa okupowanego przez Niemców i zostaje aresztowany przez policję ukraińską. Dzięki znajomości z podoficerem armii słowackiej (w lipcu 1939 r. komenda miasta Lubaczowa należała do armii słowackiej) zostaje zwolniony z aresztu – unika rozstrzelania w lesie Niwki. Podejmuje pracę w tzw. Ligenszaftcie na Niwkach i w Szczutkowie. W lutym 1943 r. wstępuje w szeregi Armii Krajowej. Zajmuje się szkoleniem żołnierzy. W maju 1944 r. zostaje dowódcą IV plutonu Okręgu Partyzanckiego IV 19. pułku piechoty Odsieczy Lwowa (IV pluton O.P. IV /19 pp O.L.). W trakcie tzw. uciekinierki za San w 1944 r. część polskich rodzin znalazła schronienie na terenie powiatów jarosławskiego, leżajskiego oraz łańcuckiego. Właśnie tam, we współpracy z miejscową jednostką Armii Krajowej utworzono IV pluton O.P. IV /19 pp O.L. z miejscem postoju Grodzisko Górne, rekrutujący się spośród mieszkańców powiatu lubaczowskiego. Pluton działał do sierpnia 1944 r.

Po powrocie do Lubaczowa Władysław Kupisiewicz pozostaje w konspiracji, bierze czynny udział w organizowaniu oddziałów polskiej samoobrony i wstępuje do Milicji Obywatelskiej. Zostaje przydzielony do posterunku MO w Oleszycach, gdzie pracuje do kwietnia 1945 r., po czym zostaje przniesiony do Lubaczowa. Bierze czynny udział w walkach z UPA. Po wojnie pracuje jako nauczyciel wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego w Liceum Ogólnokształcącym w Lubaczowie oraz PZGS „Samopomoc Chłopska” w Lubaczowie. Zmarł w 1993 r. i został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Lubaczowie.

Za swoja służbę dla kraju został odznaczony m.in. Krzyżem Kawaleryjskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Walecznych, Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Partyzanckim, Medalem Wojska, Medalem „Za udział w wojnie obronnej 1939”, Medalem za Długoletnią Służbę.

W zbiorach Muzeum Kresów w Lubaczowie oprócz Krzyża Armii Krajowej z legitymacją Władysława Kupiszewskiego, znajdują się inne obiekty związane z jego osobą, m.in.: czapka rogatka polowa wz. 37, pas główny podoficerski wz. 36, latarka sygnalizacyjna, maska przeciwgazowa wz. 32, kompas „Bezard” czy pistolet „Vis” wz. 35, który można zobaczyć na wystawie stałej „Dzieje ziemi lubaczowskiej” w gmach głównym.

Dariusz Sałek

Podpisy fotografii:

Il. 1–2. Krzyż Armii Krajowej Władysława Kupiszewskiego ps. „Dąb”, metal, tkanina, Londyn, 1981 r. Zbiory Muzeum Kresów w Lubaczowie

Il. 3. Legitymacja Krzyża Armii Krajowej Władysława Kupiszewskiego ps. „Dąb”, druk, papier, Londyn, 1981 r. Zbiory Muzeum Kresów w Lubaczowie

Il. 4. Legitymacja osobista Ministerstwa Spraw Wojskowych plut. Władysława Kupiszewskiego, 1938 r. Zbiory Muzeum Kresów w Lubaczowie

Il. 5. Fotografia plut. Władysława Kupiszewskiego, I batalion 39. Pułku Piechoty Strzelców Lwowskich, fot. z legitymacji osobistej Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1938 r. Zbiory Muzeum Kresów w Lubaczowie

Il. 6. Posterunek MO w Oleszycach. Od lewej akowcy: Władysław Kupiszewski, Franciszek Franus, Jan Buksak, pozostali NN. (fot. za: M. Argasiński, Konspiracja w powiecie lubaczowskim w latach 1939–1947, Zwierzyniec–Rzeszów 2010, s. 182)

Il. 7. Plutonowy Władysław Kupiszewski (w środku) z żołnierzami I batalionu 39. Pułku Piechoty Strzelców Lwowskich, lata 30. XX w. (fot. za: Z. Kubrak, 39 Pułk Piechoty, Prószków 1999, s. 13)

• 

• 

• 

• 

• 

• 

•