Muzeum Kresów w Lubaczowie

Święto Wojska Polskiego i pamieć o bohaterach wojny 1920 roku

Piętnasty sierpnia to jeden z najważniejszych dni w polskim kalendarzu historycznym oraz religijnym. Tego dnia obchodzone jest Święto Wojska Polskiego, które upamiętnia zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej – wydarzeniu, które przesądziło o losach nie tylko Polski, ale i całej Europy. Triumf nad Armią Czerwoną w 1920 roku położył kres planom komunizacji Zachodu przez sowiecką Rosję.

W tym samym dniu Kościół rzymskokatolicki obchodzi Święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, czczonej jako Królowa Polski i duchowa opiekunka narodu w chwilach próby. Niejednokrotnie to właśnie Jej przypisywano opiekę nad walczącymi oraz zwycięstwo, które przeszło do historii pod nazwą „Cud nad Wisłą”.

Droga do zwycięstwa

Wojna polsko-bolszewicka (1919–1921) była starciem nowo odrodzonej Rzeczypospolitej z bolszewicką Rosją, dążącą do rozprzestrzenienia rewolucji komunistycznej na Zachód. Choć formalnie wojny nie wypowiedziano, powszechnie przyjmuje się, że rozpoczęła się 3 stycznia 1919 roku atakiem bolszewickim na Wilno. Polska odpowiedziała ofensywą, która w 1920 roku doprowadziła do zajęcia Kijowa w ramach wspólnej operacji z wojskami Ukraińskiej Republiki Ludowej.

W maju 1920 roku Armia Czerwona przeszła do kontrnatarcia. Wojska dowodzone przez Michaiła Tuchaczewskiego posuwały się w kierunku Warszawy, a w tym samym czasie 1. Armia Konna Siemiona Budionnego przełamała polskie pozycje na Ukrainie. Wojsko Polskie znalazło się w odwrocie. Kulminacją działań była Bitwa Warszawska (13–25 sierpnia 1920 roku).

„Cud nad Wisłą”

Do decydującego starcia doszło na przedpolach Warszawy, nad rzekami Wieprz i Wisła. Mimo przewagi liczebnej przeciwnika armia polska pod dowództwem Marszałka Józefa Piłsudskiego przeprowadziła skuteczne kontruderzenie. Istotny udział w zwycięstwie miał radiowywiad, który przechwytywał i odczytywał sowieckie depesze, a także generał Tadeusz Rozwadowski – szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, który opracował kluczowe plany operacyjne, znacząco przyczyniając się do triumfu w bitwie warszawskiej.

Szesnastego sierpnia Piłsudski osobiście poprowadził kontrofensywę znad Wieprza. Polacy rozbili sowiecką grupę mozyrską, zmuszając Tuchaczewskiego do odwrotu. W wyniku bitwy zniszczono 10 bolszewickich dywizji, wzięto do niewoli około 60 tysięcy jeńców, zdobyto setki dział i karabinów maszynowych. Zwycięstwo to brytyjski dyplomata Edgar D’Abernon określił mianem „18. decydującej bitwy w dziejach świata”.

Bohaterowie ziemi lubaczowskiej

W wojnie polsko-bolszewickiej walczyli również żołnierze pochodzący z ziemi lubaczowskiej. 14 Pułk Piechoty (dawny 9 pp), zreorganizowany w lutym 1919 roku, brał udział w walkach m.in. te terenie Wołynia, w Kijowie, Mińsku oraz w samej Bitwie Warszawskiej. Szczególnie odznaczył się II batalion dowodzony przez Stanisława Dąbka, który zdobył Wołoduty – za ten czyn dowódca został odznaczony Orderem Virtuti Militari.

Podczas Bitwy Warszawskiej 14 pp bronił odcinka nad Wisłą, w pobliżu ujścia Radomki. Mimo ogromnych strat (kompanie po bitwie liczyły zaledwie około 40 żołnierzy) pułk skutecznie powstrzymał próby sforsowania rzeki przez Armię Czerwoną. Następnie uczestniczył w pościgu za wycofującym się przeciwnikiem w rejonie Lwowa i Zbaraża.

W szeregach różnych pułków Wojska Polskiego walczyli i ginęli mieszkańcy Lubaczowa oraz okolic, m.in.:

  • ppor. Włodzimierz Obirek – poległ 23 maja 1920 r.,
  • Trofil Maciejewski, Antoni Bodzok, Ludwik Rodzik – zmarli na cholerę lub polegli w sierpniu oraz wrześniu 1920 r.,
  • Julian Pietrasiewicz, Stanisław Michalski, kpt. Józef Czajkowski, ppor. Jan Kornaga, Piotr Margraf, Jan Kostecki, Ludwik i Stanisław Gilowscy.

Pomoc z zagranicy – węgierskie wsparcie

W czasie największego zagrożenia, gdy wielu sojuszników zachowywało rezerwę, realnej pomocy Polsce udzieliły jedynie Francja i Węgry. Szczególne znaczenie miało węgierskie wsparcie – przesłano ponad 100 milionów nabojów i tysiące karabinów. Na trzy dni przed Bitwą Warszawską do Skierniewic dotarło 80 wagonów z węgierską bronią, która natychmiast trafiła na front.

Trwałość zwycięstwa oraz pamięć

Wojna zakończyła się 18 marca 1921 roku podpisaniem traktatu ryskiego, który ustalił wschodnią granicę II Rzeczypospolitej. Polska odzyskała zachodnią Ukrainę i zachodnią Białoruś, jednak Rosja bolszewicka nie dotrzymała wszystkich postanowień – m.in. nie zwrócono polskich dóbr kultury, do Polski nie powróciło także wielu jeńców wojennych.

Choć wojna miała charakter manewrowy, jej wynik przesądził o dalszym istnieniu niepodległej Polski. Dla narodu polskiego była to wojna o byt państwa, a nie jedynie o przebieg granic – jak podkreślał prof. Michał Klimecki.

Dziedzictwo – „Polska Swemu Obrońcy”

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że w zbiorach naszego muzeum znajduje się niezwykle cenny eksponat – Medal „Polska Swemu Obrońcy”. Odznaczenie to przyznawano uczestnikom wojny polsko-bolszewickiej jako wyraz najwyższego uznania i wdzięczności narodu za ich odwagę, poświęcenie oraz niezłomną walkę w obronie wolności i niepodległości Ojczyzny.

Fotografie z wojny polsko-bolszewickiej pochodzą z zasobów Wojskowego Biura Historycznego.

Maciej Meder

ZAPRASZAMY DO ODWIEDZIN

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

Radruż 13
37-620 Horyniec-Zdrój

Nowe Brusno 103
37-620 Horyniec-Zdrój

Przejdź do treści