Muzeum Kresów w Lubaczowie

17 września 1939 r. – Zbrojna interwencja ZSRR na terytorium Polski

17 września 2025 roku przypada 86. rocznica zbrojnej interwencji Związku Radzieckiego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, będącej konsekwencją podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow między III Rzeszą a ZSRR. Agresja Armii Czerwonej zapoczątkowała niemal dwuletnią okupację wschodnich ziem Polski, które znalazły się pod sowiecką władzą.

Przygotowania do ataku na Polskę rozpoczęto w Sztabie Generalnym Armii Czerwonej już pod koniec sierpnia 1939 roku. W nocy z 16 na 17 września, o godzinie 3:00, polski ambasador w Moskwie Wacław Grzybowski otrzymał notę dyplomatyczną, w której Sowieci uzasadniali agresję „troską” o los mniejszości narodowych zamieszkujących Polskę. Grzybowski odmówił przyjęcia dokumentu, jednak około godziny 4:00 oddziały Armii Czerwonej przekroczyły wschodnią granicę Rzeczypospolitej.

Do ataku na Polskę skierowano ponad 600 tysięcy żołnierzy, wspieranych przez około 4700 czołgów oraz 3300 samolotów bojowych. Pierwsze uderzenia wymierzone były w strażnice Korpusu Ochrony Pogranicza. O godzinie 4:40 zaatakowano m.in. placówki w Czuryłowie (powiat brasławski), Szapowałach i Poliksztach (powiat mołodecki).

Obronę wschodnich ziem Rzeczypospolitej prowadziły przede wszystkim nieliczne oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza, Brygada Rezerwowa Kawalerii Wołkowysk oraz Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”. Pomimo miażdżącej przewagi liczebnej i technicznej wojsk sowieckich, polscy żołnierze i cywile stawiali zacięty opór.

Do potyczek dochodziło m.in. pod Kowlem, Sarnami, Baranowiczami i Tarnopolem, a także podczas obrony Wilna (18–19 września) oraz Grodna (20–21 września).

19 września 1939 roku na zajętych terenach zaczęto tworzyć tzw. Zarządy Tymczasowe, pełniące funkcje administracyjne do czasu ustanowienia nowych władz. Już 22 września wojska sowieckie dotarły do Białegostoku, przejmując miasto od wycofujących się Niemców. Ulice udekorowano czerwonymi sztandarami oraz portretami Lenina i Stalina, co miało symbolizować „wyzwolenie” ludności.

W kolejnych dniach Armia Czerwona systematycznie posuwała się naprzód, zajmując kolejne miejscowości na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej. 26 września 1939 roku do Lubaczowa wkroczyły pierwsze czołówki wojsk sowieckich, które pojawiły się w mieście bezpośrednio po wcześniejszym wycofaniu się stacjonujących tam oddziałów niemieckich. Była to wstępna faza przejmowania kontroli nad tym obszarem. Następnego dnia, 27 września, do Lubaczowa weszły już regularne jednostki Armii Czerwonej – oddziały 6. Armii, które w krótkim czasie objęły pełnię władzy wojskowej i administracyjnej w regionie. W mieście rozlokował się również sztab 2. Korpusu Kawalerii, tym samym ziemia lubaczowska znalazła się w strefie sowieckich wpływów, co miało istotne konsekwencje w późniejszym podziale tego obszaru.

28 września 1939 roku w Moskwie podpisano traktat o granicach i przyjaźni między III Rzeszą a ZSRR, który wyznaczył linię demarkacyjną i stał się podstawą faktycznego podziału Polski na dwie strefy wpływów. Wschodnia część Rzeczypospolitej została włączona do ZSRR, z wyjątkiem Wileńszczyzny, którą 10 października 1939 roku przekazano Litwie.

W dniach 1–2 listopada 1939 roku ziemie te formalnie uznano za część Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy. Podział znalazł także odzwierciedlenie na ziemi lubaczowskiej. 22 października południowo-wschodnia część regionu, obejmująca m.in. Lubaczów, Oleszyce i Horyniec, znalazła się pod kontrolą sowiecką, natomiast północno-zachodnia – z Cieszanowem, Starym Dzikowem i Narolem – przypadła Niemcom.

Po wkroczeniu na terytorium Polski Armia Czerwona rozpoczęła szeroko zakrojoną kampanię terroru. Jej ofiarami stali się przede wszystkim przedstawiciele elit politycznych, wojskowych i administracyjnych, a także funkcjonariusze policji oraz urzędnicy. Zginęło wielu polskich żołnierzy – w tym około 300 obrońców Grodna, 150 marynarzy Flotylli Pińskiej oraz liczni oficerowie, m.in. generał Józef Olszyna-Wilczyński, zamordowany wraz ze swoim adiutantem, kapitanem Mieczysławem Strzemeńskim.

Okupacja sowiecka na ziemiach polskich stała się kolejnym tragicznym rozdziałem II wojny światowej, pozostawiając głębokie rany w polskim społeczeństwie. W zbiorach Muzeum Kresów w Lubaczowie posiadamy rewolwer Nagant wz. 1895 – używany przez oficerów Armii Czerwonej podczas kampanii wrześniowej 1939 roku. Egzemplarz ten prezentujemy na załączonych zdjęciach.

Maciej Meder

ZAPRASZAMY DO ODWIEDZIN

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

ul. Jana III Sobieskiego 4
37-600 Lubaczów

Radruż 13
37-620 Horyniec-Zdrój

Nowe Brusno 103
37-620 Horyniec-Zdrój

Przejdź do treści