Rozmowy na Pograniczu. Rozmowa dziewiąta

2 września 2025

Renata Ferenc-Pupek – lubaczowianka, fizjoterapeuta, instruktor przewodnictwa i przewodnik beskidzki z wpisaną w krwiobieg miłością do Roztocza oraz dawnych Kresów Wschodnich. Zatrzymane pod powiekami obrazy coraz częściej przenosi w obszar wymiernej fotografii, ilustrując nimi teksty zamieszczane w „Przestrzeni Pogranicza”. Najlepiej czuje się w pachnącym kadzidłem wnętrzu cerkwi i klimacie sztuki sepulkralnej.

Małgorzata Skulimowska – związana z Rzeszowem, nieustannie powracająca do domu rodzinnego w Lubaczowie. Doktor nauk o Ziemi w zakresie geografii. Przewodnik beskidzki oraz pilot wycieczek. Turystka z wykształcenia i pasji do podróży, którą dzieli się ze studentami w pracy na uczelni. Żyje w zgodzie z konfucjańską zasadą; „wybierz pracę, którą kochasz, a nie przepracujesz ani jednego dnia”

Biogramy autorek z „Roztocze to, co najważniejsze”

Po co komu Roztocze? To pytanie, które wybrzmiało już na początku rozmowy jest pytaniem fundamentalnym, na które musiały odpowiedzieć sobie autorki i wydawca zanim nowy przewodnik po Roztoczu pojawił się na rynku księgarskim. Od odpowiedzi na nie zależało wszak być albo nie być książki. W trakcie Rozmowy na Pograniczu nastąpiło rozwinięcie tego pytania w szereg innych, ale w każdym z nich pobrzmiewał jego ton. Odpowiedzi jakie usłyszeliśmy jednych przekonały, innych nie, ale rozmówcy zdawali się być zgodni, co do jednego – Roztocze jest potrzebne po to, abyśmy mieli, co poznawać. A do poznawania jest wiele – kultura, geografia, historia, języki, piękno, brzydota, lesistość wzgórz, temperatura podziemnych źródeł, meandry rzek, tropy zwierząt, ślady ludzi, ich tajemnice i przeszłość, ale nade wszystko – teraźniejszość.

No dobrze – westchnął malkontent – a czy Roztocze nie jest już dość dobrze poznane, opisane i doświadczone? Świadczy o tym bogata bibliografia na końcu książki. O Roztoczu pisano już dość dużo i ważko, wystarczy wymienić najważniejszych autorów roztoczańskich przewodników, aby się zorientować, że nie jest to terra incognita i ci co byli ciekawi mogli już dawno zaspokoić ciekawość. Artur Pawłowski, Paweł Wład, Marek Wiśniewski, Paweł Rydzewski, zajęli się tą krainą w swoim czasie i w swoich przewodnikach nakreślili jej dość dokładną mapę. Rzeczywiście, to prawda, odpowiadamy malkontentom – lecz kluczem do zrozumienia potrzeby nowego przewodnika jest wyrażenie „w swoim czasie”. Oni opisali Roztocze w swoim czasie, a nie w tym, w którym książkę pisały Renata Ferenc-Pupek i Małgorzata Skulimowska. A Roztocze zmienia się, rośnie, wypiętrza się z „prędkością około 0,5 – 1 mm rocznie” jak w rozdziale o „Morzu zaklętym w skale” wspomina autorka. Szacuje się, że od drugiego wydania „Roztocza Wschodniego” Pawła Włada i Marka Wiśniewskiego w 2001 roku Roztocze jest wyższe od tamtego Roztocza o 21 mm. I z poziomu tego wyższego Roztocza roztaczają autorki swoją osobistą wizję tej „uroczej” krainy. ( Słowo „urocze” zostało przeze mnie użyte ze względu na częste występowanie na Roztoczu uroczysk.) Zapraszają one czytelnika do swego osobistego świata, a ponieważ są stąd i to ich ziemia, ich ojczyzna mogą to robić z pełnym przekonaniem i świadomością swojej wiedzy i racji. I robią to!

Zapraszając Czytelnika w świat naszej małej ojczyzny, chcemy pokazać to, co wydaje się najważniejsze i zainspirować do stworzenia własnej roztoczańskiej top listy. Nie wyważamy już otwartych drzwi, mając świadomość całej gamy dostępnych pozycji wydawniczych traktujących o Roztoczu. Nie wyczerpujemy również tematu – do odkrycia pozostało wciąż sporo. Wierzymy, że dla wrażliwców będzie to wycieczka w głąb siebie, zaś niedowiarkom pozwoli postawić stopy na dnie Paratetydy – pradawnego morza, dotknąć historii zapisanej w kamieniu oraz poczuć zapach przesiąkniętych kadzidłem i modlitwą drewnianych świątyń. Ci zaś, którzy z magią Roztocza zdążyli się już zetknąć, będą mogli porównać własne odczucia i doświadczenia z pobytu w przestrzeni, którą opisujemy. Być może i ich zdołamy zaskoczyć.

Ze wstępu „Roztocze to, co najważniejsze”

Skąd wiemy, co jest najważniejsze? Kto wie, co jest najważniejsze? Trudne pytania. I jeszcze trudniej na nie odpowiedzieć. Dlatego biorąc do ręki książkę, „Roztocze to, co najważniejsze” zawahałem się przez chwilę i zdumiałem odwagą Autorek, które tak zatytułowały swój osobisty, nowy przewodnik po Roztoczu. Czyżby – pomyślałem – czyżby one naprawdę wiedziały, co jest najważniejsze? To wahanie trwało jednak tylko chwilę. Kiedy zobaczyłem spis treści – zrozumiałem – one wiedzą! Zważcie sami, czytajcie i oglądajcie jak w zwierciadle – najważniejsze jest Roztocze, Roztocze to to, co najważniejsze. 1111 gramów Roztocza osobiście przez Autorki odmierzone, zważone, znakomicie wydane przez wydawnictwo Libra PL trafia właśnie do księgarń.

Robert Gmiterek