O miastach na Kresach w trakcie konferencji w Przemyślu
W piątek, 24 października 2025 r., w Muzeum Archidiecezjalnym w Przemyślu spotkali się naukowcy z Polski, Litwy i Ukrainy na konferencji „Miasta Kresów Dawnej Rzeczypospolitej. Źródła, stan badań i perspektywy badawcze”, zorganizowanej przez Centrum Kulturalne w Przemyślu, Muzeum Archidiecezjalne w Przemyślu, Muzeum Kresów w Lubaczowie, Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Województwo Podkarpackie. To kolejne z serii wydarzenie towarzyszące aktywności Portalu Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej, którego misją jest zachowanie i popularyzacja wielowymiarowego fenomenu Kresów.
U początków
W miastach kresowych dawnej Rzeczypospolitej ścierały się wpływy kultur, języków i religii, rozwijały lokalne wspólnoty, rozkwitała gospodarka i sztuka. W ujęciu Ferdynanda Ruszczyca, młodopolskiego artysty i animatora wileńskiego życia kulturalnego: „Miasta kresowe to obmurowanie, na którym spoczywa sklepienie Rzeczypospolitej”.
Niestety, w czasach PRL badania nad dziedzictwem dawnych Kresów były utrudnione. Nie sprzyjała temu polityka państwa, wiele dokumentów znalazło się we władaniu archiwów radzieckich. Po 1989 r. sytuacja uległa poprawie. Wzrosło zainteresowanie historią lokalną, wielokulturowością i dawnym dziedzictwem. Powstały nowe serie wydawnicze, odbył się szereg konferencji poświęconych Kresom.
Współczesne badania nad Kresami wychodzą daleko poza tradycyjny schemat nostalgii za utraconą ojczyzną. Analizie poddawana jest obecnie codzienność miejska, struktury społeczne, organizacja cechów rzemieślniczych, funkcjonowanie wspólnot religijnych, ewolucja systemu lokalnej administracji i finansów. Te właśnie zagadnienia znalazły swoje odbicie w programie konferencji, która zgromadziła badaczy dzielących się wynikami swoich studiów.
Spotkanie otworzył, jako gospodarz miejsca, ks. dr Marek Wojnarowski, dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego w Przemyślu, zaś wszystkich zgromadzonych, w imieniu Organizatorów, powitał Łukasz Zagrobelny, dyrektor Centrum Kulturalnego w Przemyślu, przy którym działa Portal Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej.
Podziękowania dla organizatorów konferencji w czasie swoich wystąpień przekazali: Andrzej Zapałowski, poseł na Sejm Rzeczypospolitej, oraz Tomasz Lorenc, wicewojewoda podkarpacki. Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego reprezentował Aleksander Konopek z Departamentu Kultury i Ochrony Dziedzictwa Narodowego.
Źródła do dziejów miast kresowych
Pierwsza sesja spotkania, której przewodniczył Dariusz Kawa, kierownik Portalu, była poświęcona źródłom do dziejów miast kresowych w epoce nowożytnej i czasach rozbiorów. Otworzyło ją wystąpienie dr Bogdany Petryszak z Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy we Lwowie, specjalizującej się w historii administracji miejskiej i kancelarii w późnym średniowieczu. Prelegentka, łącząc się ze Lwowa z uczestnikami konferencji, przedstawiła problemy badawcze związane ze spuścizną kancelaryjną miast i miasteczek dawnych województw ruskiego i bełskiego.
Dr hab. Tomasz Kargol z Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego zainteresowania badawcze obejmują historię XIX i XX wieku, szczególnie zaś losy Galicji, ruchu ludowego, samorządu gospodarczego oraz prasy gospodarczej, podkreślił w swoim referacie, jak istotne znaczenie dla rekonstrukcji życia miejskiego mają archiwa podworskie. Przechowały się w nich unikalne dokumenty z epoki rozbiorów dotyczące miast Galicji, Wołynia, Podola i Kijowszczyzny.
Źródła podatkowe
Sesję drugą poprowadził dr hab. Mariusz Korzeniowski. Poświęcona była źródłom podatkowym, które wiele mówią o strukturze społecznej, zamożności i zróżnicowaniu zawodowym miast.
Dr hab. Bernadetta Manyś z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, której specjalnością jest historia nowożytna do XVIII w., ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego, zaprezentowała wyniki badań nad rejestrami podatkowymi wileńskiego magistratu z 1. poł. XVIII w.. Wyłonił się z nich obraz miasta „wielu profesji”, w którym obok siebie funkcjonowali rzemieślnicy, kupcy i drobni handlarze. Informacje zawarte w księgach cechowych potrafią przynieść także interesujące wnioski dotyczące roli kobiet w ówczesnym społeczeństwie.
Dr Łukasz Jewuła zajmujący się badaniami struktury społecznej, życia codziennego oraz relacji między różnymi grupami społecznymi przedstawił analizę źródeł podatkowych z końca XVIII i 1.poł. XIX w. Na podstawie z pozoru suchych liczb zwrócił uwagę na przemiany ekonomiczne i społeczne w miastach galicyjskich.
Kościół i religia
W trakcie trzeciej sesji uczestnicy obrad zaznajomili się ze sferą religijnego i duchowego krajobrazu miast kresowych. Wystąpienia, które tym razem zapowiadał dr hab. Krzysztof Ślusarek, pokazały, że życie religijne stanowiło nie tylko wymiar duchowy, lecz także ważny element tożsamości i funkcjonowania wspólnot miejskich.
Dr hab. Dorota Wereda z Uniwersytetu w Siedlcach, która specjalizuje się w historii nowożytnej, historii społecznej i politycznej Polski, przedstawiła wykład o znaczeniu prowadzonych przez bazylianów miejsc kultu maryjnego w Wielkim Księstwie Litewskim.
Historia społeczna i prawna Litwy w wieku XVIII to przedmiot zainteresowania dr. doc. Domininkasa Burby z Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Wilnie, który omówił działalność augustianów wileńskich oraz materiały sądowe dotyczące finansów i spraw majątkowych zakonników.
Dr hab. Grzegorz Chajko z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, zajmujący się naukowo historią Kościoła rzymskokatolickiego i jego rolą w kształtowaniu tożsamości narodowej w wieku XIX, skupił się na zagadnieniu rzymskokatolickich parafii miejskich w archidiecezji lwowskiej. Posłużył się przy tym wybranymi przykładami dla zilustrowania problematyki źródłowej i badawczej.
Ostatni referat w tej części konferencji wygłosiła dr. hab. Irena Wodzianowska z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, specjalizująca się w historii Kościoła katolickiego i greckokatolickiego w imperium rosyjskim, polityce carskiej wobec duchowieństwa oraz strukturze Kościoła. Badaczka zgłębiła temat cerkwi greckokatolickich w krajobrazie miasteczek województwa bracławskiego, we wschodniej części Podola.
Studium przypadku – miasta i ludzie
Czwarta i ostatnia sesja konferencji, pod przewodnictwem dr hab. Tomasza Kargola, poświęcona była studiom przypadków wybranych miast kresowych.
Dr hab. Arkadiusz Janicki i dr hab. Iwona Janicka z Uniwersytetu Gdańskiego zaprezentowali referaty poświęcone kolejno: kurlandzkim miastom i rezydencjom w schyłkowym okresie istnienia Kurlandii i Semigalii oraz sylwetce wileńskiego lekarza Aleksandra Korewy, którego pamiętniki stanowią cenne źródło poznania wileńskiego środowiska lekarskiego 2.poł. XIX w.
Gdańscy uczeni zajmują się zawodowo historią nowożytną, społeczną i kulturową, rolą kobiet w społeczeństwie, historią administracji miejskiej i kancelarii, analizą źródeł archiwalnych dotyczących miast i miasteczek dawnej Rzeczypospolitej.
Podobne cele badawcze przyświecają dr. hab. Krzysztofowi Ślusarkowi z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który przybliżył uczestnikom stan i perspektywy badań nad miastami historycznego Podola w XIX w.
Specjalizujący się w historii nowożytnej, ze szczególnym uwzględnieniem procesów społecznych i politycznych Polski, dr hab. Mariusz Korzeniowski z UMCS w Lublinie wystąpił z prelekcją odnoszącą się do obecności Polaków w przestrzeni miejskiej Kijowa w latach 1905-1918, który w tamtym czasie stawał się ważnym centrum intelektualnym i politycznym.
Zakończenie
Ostatnim punktem konferencji było podsumowanie całego dnia wypełnionego interesującymi referatami i dyskusjami wokół poruszonych zagadnień. Przemyskie spotkanie naukowców nie tylko dało możliwość podzielenia się swoim dorobkiem badawczym, ale również stanowiło merytoryczne przygotowanie do kolejnych konferencji poświęconych historii miast i miasteczek Kresów. Wszyscy uczestnicy zgodzili się co do tego, że takie spotkania są bardzo potrzebne, są bowiem niczym odsłanianie warstwa po warstwie Pompejów spod wulkanicznego popiołu. Dzięki nim odkrywamy na nowo losy miast kresowych, które wciąż tętnią życiem w archiwach, wspomnieniach i opowieściach.
Józef Fil
