„Klejnot Kraju Sarmackiego…”. Zapraszamy na wernisaż wystawy wizerunków Matki Bożej Sokalskiej oraz koncert pieśni maryjnych
Muzeum Kresów w Lubaczowie serdecznie zaprasza na wernisaż wystawy „Klejnot Kraju Sarmackiego. Wizerunek Matki Bożej Pocieszenia z Sokala w wierze i sztuce”, który odbędzie się w sobotę, 30 maja 2026 r., o godz. 17:00, w Zespole Cerkiewnym w Radrużu – Oddziale Muzeum Kresów w Lubaczowie. Wernisażowi towarzyszyć będzie koncert pieśni maryjnych w cerkwi św. Paraskewy w wykonaniu C.K. Kapeli oraz Bractwa Różanego Wianka. Wydarzenia odbywają się w ramach Nocy Muzeów z Muzeum Kresów w Lubaczowie.
Wystawa przybliża wspaniałe i zarazem dramatyczne dzieje kultu łaskami słynącego obrazu Matki Bożej Pocieszenia w Sokalu nad Bugiem. Znamienity obraz-ikona, w typie bizantyńskiej Hodegetrii, należy do najstarszych naśladownictw wizerunku jasnogórskiego. Wykonał go jako dziękczynne wotum Jakub Wężyk, nadworny malarz króla Władysława Jagiełły. W 1519 r. obraz ocalał bez żadnej szkody z płomieni, które doszczętnie strawiły cerkiew. Dostrzeżono w tym cud. Odbudowana świątynia zyskała sławę sanktuarium. W 1598 r. biskup chełmski Stanisław Gomoliński oddał miejsce w opiekę bernardynom. O jeszcze większej sławie wizerunku zadecydowała wojna z Kozakami. W klasztorze, posiadającym wszelkie cechy budowli obronnej, odbywały się strategiczne narady rycerstwa z udziałem króla Jana Kazimierza. Wizerunek zyskał rangę narodowego palladium, przed którym celebrowano dziękczynne wotywy. Sokalskiej Hodegetrii zawdzięczano cudowne odparcie wojsk Bohdana Chmielnickiego od murów klasztoru jesienią 1655 r., co na stałe związało nasze rycerstwo z sokalską Hodegetrią „w jasnoświetnym ubiorze, która wielkie tłumy wojska zbrojnego przeciw nieprzyjacielowi szykowała”. Pozostawione przez wojsko chorągwie stale zdobiły wnętrza sanktuarium, pośród nich osiem zdobycznych chorągwi moskiewskich, ofiarowanych w 1662 r. przez króla Jana Kazimierza. Nie zabrakło także trofeum zdobytego na Turkach pod Wiedniem, które osobiście ofiarował król Jan III Sobieski.
Istotnym akordem kwitnącego kultu maryjnego był akt koronacji wizerunku w dniu 8 września 1724 r. W wielkiej procesji tryumfalnej, liczącej przeszło sześciuset duchownych polskich i ruskich, w tym ponad trzystu bernardynów, wystąpiła rodzina Potockich z przedstawicielami zamożniejszej szlachty. Rozmach celebracji przewyższył splendor wcześniejszych koronacji w Częstochowie, Trokach i Kodniu. Uroczystości rozciągnięto bowiem na całą oktawę. Każdego dnia odprawiane były msze św. i nabożeństwa według porządku niedzielnego. W samym sokalskim klasztorze, nie licząc innych kościołów i ołtarzy pod namiotami, odprawiono ponad 2860 mszy. Militaryzm sanktuarium-twierdzy podkreśliła obecność oddziałów rycerstwa. Codziennie, rano i wieczorem, orkiestra wygrywała na wieży kościelnej popularne pieśni maryjne. Każdy dzień wieńczyły pokazy fajerwerków, urządzane do późnych godzin nocnych na łące klasztornej. Pielgrzymi podziwiali bogate dekoracje w postaci bram tryumfalnych oraz wspaniałych iluminacji kościoła i otoczenia.
Koronacja przyczyniła się do podniesienia rangi sanktuarium, które odtąd zwano „Ruską Częstochową”. Istotnie, ofiarność szlachty oraz masowo pielgrzymujących tu Polaków, Rusinów i Litwinów uczyniły z Sokala najbogatszy po Jasnej Górze ośrodek zakonny w Rzeczypospolitej.
Kres świetności sanktuarium położyły kasaty mienia i kosztowności, tragiczny w skutkach pożar w 1843 r., który strawił również cudowny wizerunek, a wreszcie utrata Sokalszczyzny przez Polskę na rzecz Związku Sowieckiego w 1951 r.
Ekspozycja prezentuje ocalone zabytki sokalskie, unikalne obrazy, rzeźby, argenteria, a także dzieła późniejsze, będące świadectwem intensywnego promieniowania i żywotności kultu. W realia nieistniejącego już sanktuarium wprowadza bogaty zbiór archiwalnych fotografii i dokumentów.
Kuratorem wystawy jest o. dr Cyprian Moryc OFM, kustosz Sanktuarium Pasyjno-Maryjnego w Kalwarii Zebrzydowskiej, dyrektor Muzeów OO. Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej i Leżajsku. Partnerami wystawy są Muzea OO. Bernardynów w Leżajsku i Kalwarii Zebrzydowskiej oraz Centrum Kulturalne w Przemyślu.
Pierwsza odsłona wystawy odbyła się w 2025 r. w Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie w ramach uroczystych obchodów 300-lecia koronacji cudownego wizerunku Matki Bożej Sokalskiej.
Na koncert „Pieśni maryjne stąd” złożą się pieśni maryjne śpiewane niegdyś na tych terenach. Będą to pieśni maryjne z Podkarpacia i pogranicza polsko-ukraińskiego. Koncert zatem, towarzysząc wernisażowi wystawy, stanie się jednocześnie jej ulotną, niematerialną częścią. Zaprezentowane utwory bowiem, zarówno w warstwie melodycznej, jak i tekstowej, są cennymi zabytkami kultury polskiej, także tej z okresu Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Pieśni przygotowane przez wykonawców w zdecydowanej większości pochodzą ze zbiorów Bartosza Gałązki, który badania terenowe nad pieśniami dzisiejszej Polski południowo-wschodniej prowadzi już od roku 1996. Choć zatem napisaliśmy powyżej, że pieśni te śpiewane był „niegdyś”, to przecież odnalezione zostały współcześnie, jako zapamiętane i przechowane – niczym drogocenny klejnot „kraju sarmackiego” – przez depozytariuszy dawnej tradycji. Jest ich co raz mniej, stąd i pieśni te usłyszeć można rzadko, śpiewane niekiedy jedynie słabnącym głosem w domowym zaciszu, niczym echo świadczące o niezwykłej kulturze tej części dawnej Rzeczypospolitej.
Podczas koncertu wybrzmią między innymi unikatowe utwory związane z kultem Matki Bożej Pocieszenia z Sokala, ciekawe „apokryfy” i pieśni z przebogatego tu folkloru bożonarodzeniowego, niezwykłej urody śpiewaną modlitewkę czy też pieśni różańcowe (w tym archaiczną, poetycką parafrazę „Pozdrowienia Anielskiego”, którą mieli się modlić konfederaci barscy w uroczystość Wniebowzięcia NMP w 1769 r., jak głosi miejscowa tradycja w okolicach Strzyżowa). Usłyszymy wreszcie pochodzący z jarosławskiego Zasania, wariant modlitwy „Pod Twoją obronę”.
Koncert poprowadzi Bartosz Gałązka, a pieśni wykona C.K. Kapela, w składzie: Natalia Wawrzkiewicz – skrzypce prym, śpiew; Piotr Wawrzkiewicz – skrzypce sekund, lira korbowa, lutnia romantyczna, śpiew; Dorota Kaplita – baraban, śpiew; Piotr Kaplita – śpiew, oraz męska grupa śpiewacza Bractwo Różanego Wianka w składzie: Aleksander Bergandy, Damian Dobrzyński, Piotr Kaplita, Karol Kubejko, Dominik Turkosz, Piotr Wawrzkiewicz, Bartłomiej Witek.
Koncert oraz wystawa „Klejnot Kraju Sarmackiego. Wizerunek Matki Bożej Pocieszenia z Sokala w wierze i sztuce” zostały przygotowane przez Muzeum Kresów w Lubaczowie w ramach Festiwalu Dziedzictwa Kresów, którego organizatorami są Gmina Lubaczów i Województwo Podkarpackie.
Wystawa i koncert zostały przygotowane w ramach Festiwalu Dziedzictwa Kresów, organizowanego przez Gminę Lubaczów i Województwo Podkarpackie, którego Muzeum Kresów w Lubaczowie jest partnerem strategicznym.
