Sergiusz Piasecki – człowiek pogranicza

W związku z realizacją przez Muzeum Kresów w Lubaczowie projektu „Fascynujące PoGRAnicze” pragniemy przywołać postać Sergiusza Piaseckiego – pisarza, żołnierza i człowieka o niezwykle barwnym życiorysie, pełnym dramatycznych zwrotów oraz wewnętrznych sprzeczności. Był postacią niejednoznaczną, lecz właśnie dzięki temu pozostaje jednym z najbardziej fascynujących bohaterów polskiej historii i literatury XX wieku. Pozostawił po sobie nie tylko cenione utwory literackie, ale również legendę człowieka żyjącego na styku kultur, państw i ideologii. Jego biografia – obejmująca doświadczenia wojenne, działalność wywiadowczą, pobyt w więzieniu oraz konspiracyjną walkę w czasie okupacji – stanowi wyjątkowe świadectwo skomplikowanych losów mieszkańców dawnych Kresów i ważne źródło inspiracji dla realizowanego przez nas przedsięwzięcia.

Sergiusz Piasecki urodził się 1 kwietnia 1901 roku w Lachowiczach niedaleko Baranowicz, na terenach należących wówczas do Imperium Rosyjskiego. Był synem zrusyfikowanego polskiego szlachcica Michała Piaseckiego oraz Białorusinki Klaudii Kułakowicz. Dorastał w trudnym środowisku rodzinnym, pozbawionym stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa. Surowe wychowanie oraz napięte relacje domowe odcisnęły wyraźne piętno na jego charakterze, kształtując nieufność wobec ludzi i świata.

Już od najmłodszych lat wyróżniał się buntowniczym temperamentem. Uczęszczał do rosyjskich szkół, gdzie często spotykał się z niechęcią wynikającą z jego polskiego pochodzenia. Konflikty z nauczycielami i rówieśnikami doprowadziły w końcu do bójki, po której trafił do zakładu dla nieletnich. Udało mu się jednak uciec i przedostać do Moskwy. Tam był świadkiem wydarzeń związanych z rewolucją bolszewicką. Chaos, przemoc i brutalność rewolucyjnej rzeczywistości wywarły na nim ogromne wrażenie i ukształtowały jego późniejszy, zdecydowany antykomunizm.

W okresie wojny polsko-bolszewickiej Piasecki związał się początkowo z białoruskimi środowiskami niepodległościowymi, a następnie wstąpił do Wojska Polskiego, uczestnicząc między innymi w obronie Warszawy. Służył także w Wojskowej Dyrekcji Telegrafu i Telefonów, zdobywając doświadczenie, które później okazało się niezwykle przydatne w pracy wywiadowczej. Po zakończeniu działań wojennych nie potrafił odnaleźć się w spokojnej rzeczywistości. Kresy były wówczas obszarem biedy, przemytu i nieustannych napięć politycznych. Piasecki imał się różnych zajęć, często balansując na granicy prawa – fałszował dokumenty, zajmował się szulerką oraz przemytem. Jednocześnie doskonale znał realia pogranicza i biegle posługiwał się językiem rosyjskim oraz białoruskim, co zwróciło uwagę polskiego wywiadu.

W 1922 roku rozpoczął współpracę z II Oddziałem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Jako agent wielokrotnie nielegalnie przekraczał granicę polsko-sowiecką, przenosząc meldunki, pieniądze oraz informacje wywiadowcze. Uchodził za człowieka odważnego i skutecznego. Działalność wywiadowcza była jednak silnie powiązana z przemytem, który na Kresach często stanowił naturalną osłonę dla pracy agenturalnej. W tym czasie Piasecki uzależnił się od kokainy, co doprowadziło do konfliktów z przełożonymi i ostatecznie zakończyło jego karierę w wywiadzie.

Po zwolnieniu ze służby znalazł się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Związał się ze środowiskiem przestępczym i brał udział w napadach rabunkowych. W 1926 roku został aresztowany po napadzie na kolejkę kursującą na trasie Lida–Grodno. Początkowo skazano go na karę śmierci, jednak dzięki wcześniejszej działalności wojskowej i wywiadowczej wyrok zamieniono na piętnaście lat więzienia.

Pobyt w więzieniu okazał się przełomowym momentem jego życia. Trafił między innymi do ciężkiego więzienia na Świętym Krzyżu, gdzie zachorował na gruźlicę. Paradoksalnie właśnie tam rozpoczęła się jego droga literacka. Intensywnie czytał, doskonalił język polski i zaczął pisać własne teksty inspirowane doświadczeniami przemytnika, wywiadowcy oraz człowieka pogranicza. Pierwsze utwory powstawały w niezwykle trudnych warunkach. Piasecki zapisywał skrawki papieru drobnym pismem, często wykorzystując każdą wolną przestrzeń. Część rękopisów zatrzymała cenzura więzienna, jednak nie zniechęciło go to do dalszej pracy.

Przełom nastąpił wraz z powieścią „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy”. Książka, oparta na doświadczeniach autora związanych z pograniczem polsko-sowieckim, trafiła do rąk Melchiora Wańkowicza, który dostrzegł talent Piaseckiego i pomógł mu w publikacji utworu. Powieść szybko zdobyła ogromną popularność i została uznana za jedno z najważniejszych wydarzeń literackich lat trzydziestych.

Sukces książki sprawił, że środowiska literackie rozpoczęły starania o ułaskawienie autora. W 1937 roku prezydent Ignacy Mościcki skrócił mu wyrok, dzięki czemu Piasecki odzyskał wolność. Były więzień w krótkim czasie stał się rozpoznawalnym pisarzem.

Po opuszczeniu więzienia przebywał między innymi w Zakopanem, gdzie leczył gruźlicę i nawiązał kontakty ze środowiskiem artystycznym. Przyjaźnił się ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, który kilkukrotnie go portretował. W tym okresie publikował kolejne książki, między innymi „Piąty etap” oraz „Bogom nocy równi”. Jego twórczość wyróżniała się autentycznością, surowym stylem i doskonałym oddaniem atmosfery kresowego pogranicza.

Wybuch II wojny światowej ponownie odmienił życie Piaseckiego. Po klęsce wrześniowej zaangażował się w działalność konspiracyjną na Wileńszczyźnie. W strukturach Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej pełnił funkcje związane z akcjami specjalnymi. Dowodził oddziałem wykonującym wyroki podziemnego sądu na konfidentach i współpracownikach okupanta.

Zasłynął z odwagi oraz brawurowych akcji dywersyjnych, zachowując przy tym niezależność myślenia. Najbardziej znanym przykładem była odmowa wykonania wyroku śmierci na Józefa Mackiewicza, oskarżonego o kolaborację. Piasecki uznał wyrok za niesprawiedliwy, a po wojnie okazało się, że miał rację. W czasie okupacji pisał również artykuły do prasy podziemnej i dokumentował wojenną rzeczywistość, która później znalazła odzwierciedlenie w jego twórczości.

Po zakończeniu wojny Piasecki nie zdecydował się pozostać w komunistycznej Polsce. Poszukiwany przez Urząd Bezpieczeństwa, ukrywał się, a następnie w 1946 roku opuścił kraj wraz z konwojem UNRRA. Ostatecznie trafił do Wielkiej Brytanii, gdzie spędził resztę życia.

Na emigracji żył bardzo skromnie i często utrzymywał się z pracy fizycznej. Mimo trudnych warunków nie przestał pisać. W tym okresie powstały jego najważniejsze utwory emigracyjne, między innymi „Zapiski oficera Armii Czerwonej”, „Siedem pigułek Lucyfera”, „Człowiek przemieniony w wilka” oraz „Dla honoru Organizacji”. Twórczość Piaseckiego miała wyraźnie antykomunistyczny charakter, dlatego w Polsce Ludowej została objęta cenzurą. Jego książki przez wiele lat nie mogły być oficjalnie wydawane, a nazwisko autora pozostawało niemal nieobecne w polskim życiu literackim.

Sergiusz Piasecki zmarł 12 września 1964 roku w szpitalu w Penley w Walii po długiej chorobie nowotworowej. Został pochowany w Hastings w Anglii. Na jego nagrobku umieszczono symbol siedmiu gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy – nawiązanie do jego najsłynniejszej powieści.

Dziś Piasecki uznawany jest za jednego z najbardziej oryginalnych polskich twórców XX wieku. Jego biografia pokazuje skomplikowane losy ludzi żyjących na terenach dawnej Rzeczypospolitej – w świecie pełnym konfliktów narodowościowych, politycznych i społecznych łączył w sobie cechy awanturnika, patrioty oraz artysty. W swoich książkach pozostawił obraz pogranicza widzianego oczami człowieka, który przez całe życie funkcjonował „na granicy”.

Maciej Meder