Karpaty w sercu Roztocza Wschodniego

Jak zapewne część z mieszkańców okolic Lubaczowa wie są w tym regionie miejsca, z których przy dobrej widoczności można podziwiać odległe panoramy Karpat. Odpowiednie światło, przezroczystość powietrza oraz wizyta w Łówczy lub w Nowinach Horynieckich pozwala dostrzec Karpaty na południowym horyzoncie.

Wyjątkowo, w ostatnią niedzielę 17 maja 2026 r., w Zespole Cerkiewnym w Radrużu, przyglądanie się Karpatom na Roztoczu nie wymagało wyjątkowych warunków pogodowych, bo za sprawą Muzeum Kresów w Lubaczowie Karpaty były tuż obok. Stało się tak za sprawą spotkania i rozmowy z prof. Maciejem Janowskim. Jest on autorem nowej i pierwszej syntezy najdłuższego pasma górskiego w Europie Środkowo-Wschodniej, której tytuł brzmi „Karpaty. Opowieść o pewnych górach”. Monografię w zeszłym roku wydało w znakomitej serii „Biblioteka Europy Środka” Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie.

Autorem karpackiej monografii jest dyrektor Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i wieloletni wykładowca Central European University.  Od lat w swoich badaniach koncentruje się na dziejach idei i historii inteligencji w Europie Środkowo-Wschodniej XIX i XX w. To autor takich książek jak m.in. Inteligencja wobec wyzwań nowoczesności (1996 r.), Polska myśl liberalna do 1918 r. (1998 r.) oraz Narodziny inteligencji 1750–1831 (2008 r.). Za swoją naukową działalność otrzymał Nagrodę Historyczną „Polityki” oraz Nagrodę im. Jerzego Giedroycia. Znany jest także z namysłu nad łączeniem historiografii i popularyzacji nauki.

Rozmowę prowadził autor tych słów, czyli Tomasz Kosiek, antropolog kulturowy, adiunkt w Instytucie Historii Uniwersytetu Rzeszowskiego i kierownik Zakładu Kulturoznawstwa, który od lat badawczo koncentruje się zwłaszcza na zagadnieniach tożsamości etnicznej, pamięci społecznej i dziedzictwu kulturowemu Karpat Wschodnich.

„Karpaty. Opowieść o pewnych górach” to przykład książki, której źródła związane są z biografią autora, historyka, który od dekad doświadcza przestrzeni kolejnych pasm tytułowych gór przemierzając je osobiście jako wytrawny górski turysta. Ta miłość do karpackiego krajobrazu połączona z pasją historyczną stały się doskonałym przepisem na syntezę, której na polskim rynku wydawniczym jeszcze nie mieliśmy.

W trakcie rozmowy prof. Janowski podkreślał, że lata temu, gdy w trakcie letniej szkoły karpackiej w Sławsku zapalił się do idei napisania karpackiej monografii, nie do końca był świadom na co się porywa i z czym przyjdzie mu się zmierzyć. Z czasem, gdy rozpoczął prace nad książką szybko przekonał się, że ilość źródeł, opracowań i tematów, które można by uwzględnić w karpackiej syntezie była przeogromna, a napisanie monografii jest dużym wyzwaniem. Zapewne jest to też jedna z przyczyn, dlaczego wcześniej jeszcze nikt się nie pokusił o przygotowanie tego typu książki.  Szczęśliwie wyzwania podjął się wytrawny i świadomy historyk.

W trakcie spotkania rozmówcy poruszyli liczne tematy dotyczące zagadnień związanych z Karpatami. Wybrzmiały m.in. zagadnienia związane z kolonizacją wołoską czy Rusinami Karpackimi, czyli częścią ludności Karpat dążącą do emancypacji i uznania swej kulturowej i etnicznej odmienności. Profesorska opowieść podkreślała również sprawczość i opór karpackich kobiet, które odnotowują historyczne źródła jeszcze w czasach wczesnonowożytnych. Autor akcentował również znaczenie zaskakującej mobilności mieszkańców górskich dolin, która wyraźnie kontrastowała z wyobrażeniem izolacjonizmu powodowanego przeszkodami środowiskowymi. Innym z poruszonych tematów było podkreślenie nieodzowności kolektywnych strategii życia bez których ludzkie bytowanie w Karpatach byłoby zdecydowanie trudniejsze. Obraz Karpat rysowany przez prof. Janowskiego w trakcie jego opowieści o górach i ich mieszkańcach przekonująco ukazywał, że jest to obszar wskroś ciekawy i intrygujący, przepełniony kulturowym i społecznym bogactwem.

Na koniec warto wspomnieć, że preludium do autorskiego spotkania prof. Janowskiego był finisaż wystawy „Polifonia pamięci na granicach karpackich światów” ukazującej wielogłos przeszłości zapisanej w krajobrazie społeczno-kulturowym zarejestrowany przez autora tych słów w pobliżu współczesnego trójstyku granic Polski, Ukrainy i Słowacji.

Tomasz Kosiek