Pamięć, która łączy pokolenia – XVIII Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu w Lubaczowie
Od 23 do 30 stycznia 2026 r. Lubaczów stał się miejscem refleksji nad jedną z najtragiczniejszych kart historii XX wieku. XVIII obchody Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu, zorganizowane przez Muzeum Kresów w Lubaczowie we współpracy z Miejską Biblioteką Publiczną im. Władysława Broniewskiego, obejmowały cykl wydarzeń o charakterze edukacyjnym, naukowym i upamiętniającym. Program obchodów, rozpisany na kilka dni, pozwalał spojrzeć na Zagładę zarówno z perspektywy wielkiej historii, jak i indywidualnych, często lokalnych losów.
Obchody rozpoczęto 23 stycznia spotkaniem autorskim w Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Władysława Broniewskiego w Lubaczowie. Wydarzenie poświęcone było książce Grażyny Bochenek „San. Rzeka, która łączy. Rzeka, która dzieli”. Spotkanie miało charakter wprowadzający i symboliczny – przedstawiało przestrzeń pogranicza jako miejsce współistnienia różnych kultur, a jednocześnie dramatycznych podziałów i doświadczeń wojennych, które w czasie II wojny światowej dotknęły mieszkańców regionu.
26 stycznia odbyły się warsztaty edukacyjne „Drzewa Pamięci – od warszawskiej mirabelki po morwy z Markowej” w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Lubaczowie. Zajęcia skierowane do młodzieży szkolnej koncentrowały się wokół symboliki drzew jako świadków historii oraz nośników pamięci. Uczestnicy mieli okazję zastanowić się nad losem społeczności żydowskiej i znaczeniem pamięci w kształtowaniu postaw kolejnych pokoleń.
Centralnym punktem obchodów był 27 stycznia, Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. W godzinach porannych w Miejskim Domu Kultury im. Aleksandra Sas-Bandrowskiego w Lubaczowie odbyła się projekcja filmu „Partyzant z aparatem Leica”, uzupełniona komentarzem historycznym dr. Wojciecha Hanusa z Oddziału IPN w Rzeszowie.
Następnie na Polu Plebańskim w Lubaczowie odbyła się uroczystość upamiętniająca ofiary Holokaustu oraz Żydów z lubaczowskiego getta. Złożenie kwiatów pod pomnikiem i wspólna chwila ciszy były symbolicznym gestem pamięci wobec dawnych żydowskich mieszkańców miasta, których społeczność została niemal całkowicie unicestwiona podczas niemieckiej okupacji.
Tego samego dnia, 27 stycznia o godz. 17.00, w głównym gmachu Muzeum Kresów w Lubaczowie odbyło się spotkanie poświęcone książce dr. Wojciecha Hanusa „Zbrodnia (nie)osądzona. Losy żandarmów niemieckich biorących udział w mordzie na rodzinie Ulmów i ukrywanych przez nich Żydach”.
Autor w sposób szczegółowy omówił złożoną problematykę niemieckiej okupacji na terenie Generalnego Gubernatorstwa, wskazując na mechanizmy funkcjonowania aparatu terroru, jego strukturę oraz metody działania w codziennej rzeczywistości okupowanych ziem. Przedstawił realia życia ludności cywilnej, stale funkcjonującej w atmosferze strachu, niepewności i wszechobecnej przemocy.
Prelegent podkreślił, że rzeczywistość okupacyjna nie była jednolita, a postawy ludzi przyjmowały różnorodne formy – od kolaboracji i denuncjacji, przez bierność, po akty heroizmu. Szczególne miejsce w wystąpieniu zajęła kwestia pomocy udzielanej Żydom przez polskie rodziny, mimo świadomości grożącej za nią kary śmierci. W tym kontekście dr Hanus przywołał historię rodziny Ulmów z Markowej, która stała się jednym z najbardziej wymownych symboli odwagi i ofiarności.
Doktor Wojciech Hanus szczegółowo przedstawił sylwetki członków rodziny Ulmów oraz Żydów, których ukrywali od połowy grudnia 1942 r. do 24 marca 1944 r. Omówił okoliczności ich codziennego życia w ukryciu, dramatyzm podejmowanych decyzji oraz narastające zagrożenie, które ostatecznie doprowadziło do tragedii. Zwrócił uwagę na rolę Włodzimierza Lesia, funkcjonariusza granatowej policji, którego denuncjacja przesądziła o losie ukrywanych osób i ich opiekunów.
Istotną część spotkania stanowiło przedstawienie sylwetek pięciu niemieckich żandarmów odpowiedzialnych za dokonanie zbrodni: Eilerta Diekena, Gustava Unbehenda, Michaela Dziewulskiego, Josefa Kokotta oraz Ericha Wildego. Prelegent omówił pełnione przez nich funkcje oraz udział w egzekucji, wskazując Eilerta Diekena jako dowódcę akcji. Podkreślił również, że na tle pozostałych sprawców szczególnym okrucieństwem wyróżniali się Josef Kokott i Michael Dziewulski.
Dr Hanus omówił również losy sprawców po zakończeniu II wojny światowej, podkreślając, że tylko Josef Kokott poniósł odpowiedzialność karną. Skazany w 1958 r. na karę śmierci, zamienioną później na dożywotnie pozbawienie wolności, a następnie na 25 lat więzienia, stał się przykładem niepełnego rozliczenia zbrodni nazistowskich.
Spotkanie zakończyło się możliwością zadawania pytań i rozmową z uczestnikami oraz możliwością zakupu książki. Wydarzenie miało charakter szczegółowej analizy faktów historycznych oraz mechanizmów społecznych, które kształtowały losy mieszkańców Lubaczowa i okolic w czasie okupacji niemieckiej.
28 stycznia w głównym budynku Muzeum Kresów w Lubaczowie odbyła się prezentacja pierwszego etapu prac konserwatorskich nad judaikami odnalezionymi na terenie miasta. Spotkanie zatytułowane „Listy bez odpowiedzi” poświęcone było materialnym świadectwom żydowskiej obecności w Lubaczowie oraz ich znaczeniu dla badań nad lokalną historią.
Główną część wydarzenia stanowiły wykłady Agnieszki Mareckiej z Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie oraz Dariusza Sałka, adiunkta Muzeum Kresów w Lubaczowie. Prelegenci zaprezentowali zarówno wyniki prac konserwatorskich, jak i pierwsze ustalenia wynikające z analizy odnalezionych dokumentów.
Uczestnicy mieli okazję zapoznać się z 289 papierowymi zabytkami, wśród których znalazły się pocztówki, listy, paszporty, legitymacje, dokumenty urzędowe, rękopisy, fragmenty gazet i książek, kalendarze, fotografie oraz teczki. Zbiory te odkryto podczas prac remontowych na strychu kamienicy przy ul. Tadeusza Kościuszki 23 (25) przez pana Lewkowicza. Stanowią one jeden z najcenniejszych zestawów źródeł dotyczących żydowskich mieszkańców Lubaczowa.
Agnieszka Marecka przedstawiła szczegółowo pierwszy etap prac konserwatorskich, opisując kolejne etapy ratowania materiałów papierowych, wyjątkowo wrażliwych na upływ czasu i działanie czynników zewnętrznych. Opisała stan, w jakim odnaleziono judaiki – pokryte gruzem i pyłem, zawilgocone, zniszczone przez grzyby i wyraźnie nadwyrężone upływem lat. Krok po kroku przedstawiła proces konserwacji, omawiając zastosowane metody oczyszczania i zabezpieczania zabytków oraz ukazując efekty prac, porównując stan przed i po renowacji.
W dalszej części spotkania Dariusz Sałek skoncentrował się na analizie odnalezionych dokumentów oraz dotychczasowych ustaleniach badawczych. Zwrócił uwagę, że największą część zbioru stanowią pocztówki — łącznie 157 obiektów, z których najstarsze pochodzą z początku XX wieku, a najmłodsze z lat sześćdziesiątych XX wieku. Szczególnie znaczące były listy i kartki wysyłane w czasie II wojny światowej przez Żydów przebywających na terenach ZSRR do krewnych z powiatu lubaczowskiego. Zawierały pytania o zdrowie i los bliskich – nadawcy nie wiedzieli, że wielu adresatów zostało zamordowanych przez Niemców podczas okupacji. Dokumenty sporządzono w językach polskim, niemieckim, rosyjskim, ukraińskim, a przede wszystkim w hebrajskim i jidysz, co podkreślało wielokulturowy charakter przedwojennej społeczności Lubaczowa.
Po zakończeniu części wykładowej uczestnicy mogli zadawać pytania oraz zapoznać się z efektami prac konserwatorskich. Spotkanie „Listy bez odpowiedzi” stało się nie tylko prezentacją wyników badań, ale również refleksją nad losem ludzi, po których pozostały jedynie milczące dokumenty – ostatnie ślady przerwanego życia.
W dniach 28–30 stycznia w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Lubaczowie, Szkole Podstawowej w Krowicy Samej oraz Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Lisich Jamach odbyły się warsztaty historyczne dla młodzieży pt. „Jedno życie – cały świat” oraz „Nie tylko Ulmowie”, przygotowane i przeprowadzone przez Kamila Zająca z Muzeum Kresów w Lubaczowie.
Podczas spotkań uczniowie poznali genezę i przebieg Holokaustu oraz jego skutki dla ludności żydowskiej. Omawiano również postawy Polaków, którzy z narażeniem własnego życia udzielali pomocy Żydom. Warsztaty pozwoliły młodzieży poznać tragiczną historię rodziny Ulmów z Markowej oraz sylwetki Sprawiedliwych ziemi lubaczowskiej, którzy ryzykowali własnym życiem, aby ratować swoich żydowskich sąsiadów.
Ważnym punktem warsztatów była rozmowa z Simonem Lavee, synem Mosze Lavee, który przeżył okupację niemiecką dzięki pomocy Józefa Kulpy. Simon opowiedział o losach swojej rodziny podczas wojny oraz o osobach, które im pomagały, wyrażając wdzięczność wobec Polaków – Sprawiedliwych wśród Narodów Świata – dzięki którym wielu Żydów ocalało.
Młodzież miała również okazję obejrzeć filmy ukazujące postawy Sprawiedliwych z ziemi lubaczowskiej, co pozwoliło lepiej zrozumieć, jak indywidualne działania mogły ratować życie innych. Warsztaty umożliwiły uczniom pogłębienie wiedzy o historii regionu, zrozumienie trudnych decyzji ludzi w czasie wojny oraz refleksję nad znaczeniem odwagi i empatii w działaniach jednostek.
Ponadto, w czwartek 29 stycznia, w Świetlicy Wiejskiej w Lisich Jamach odbyło się otwarte spotkanie autorskie Simona Lavee zatytułowane „Oddział Niezwyciężonych”. Podczas wydarzenia uczestnicy poznali historię żydowskiej drużyny partyzanckiej Armii Krajowej, której dowódcą w latach 1941–1944 był Mosze Lavee, działający w konspiracji pod przybranym imieniem Edmund Łukawiecki. Spotkanie było również okazją do wysłuchania wspomnień Simona Lavee o doświadczeniach jego ojca oraz o ludziach, którzy pomagali mu przetrwać wojnę.
Wszystkim osobom biorącym udział w obchodach serdecznie dziękujemy za zainteresowanie i wspólnie spędzony czas. XVIII Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu w Lubaczowie pokazał, że edukacja historyczna, osobiste świadectwa oraz troska o materialne dziedzictwo są niezbędne do zachowywania pamięci o ofiarach Zagłady – aby tragedia ta nigdy się nie powtórzyła.
Maciej Meder
