Podsumowanie finału projektu „Fascynujące PoGRAnicze”
Za nami finał projektu „Fascynujące PoGRAnicze – gry fabularne na motywach powieści Sergiusza Piaseckiego”, który połączył nowoczesne metody edukacji z odkrywaniem historii, języka i kulturowego dziedzictwa regionu. Wydarzenia zorganizowano 23 października 2026 r. w dwóch miejscach w Lubaczowie: o godz. 11.00 w Miejskim Domu Kultury im. Aleksandra Sas-Bandrowskiego oraz o godz. 17.00 w głównym budynku Muzeum Kresów w Lubaczowie. Program obu spotkań obejmował przedpremierowy pokaz odcinka programu „Moda na język polski” oraz premierę filmu dokumentującego rowerową grę terenową „Na granicy granda!”. Była to okazja do podsumowania kilku miesięcy pracy, podczas których literatura stała się punktem wyjścia do poznawania przeszłości, polszczyzny kresowej i wielokulturowego dziedzictwa pogranicza.
Inspiracją dla całego przedsięwzięcia była twórczość Sergiusza Piaseckiego (1899–1964) – pisarza, żołnierza, człowieka pogranicza oraz patrona roku 2026. Jego niezwykłe losy oraz powieści osadzone w realiach wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej stały się podstawą działań edukacyjnych, pozwalających poznawać historię nie tylko poprzez lekturę i rozmowę, lecz także przez wcielanie się w bohaterów, podejmowanie decyzji, rozwiązywanie zagadek i bezpośrednie odkrywanie regionu.
Celem projektu była popularyzacja dziedzictwa językowego i kulturowego Kresów, ze szczególnym uwzględnieniem polszczyzny kresowej, kształtowanej przez wielowiekowe kontakty kultur polskiej, ukraińskiej, białoruskiej, żydowskiej i rosyjskiej. Ważne było również rozwijanie kreatywności, umiejętności współpracy i komunikacji, a także pokazywanie, że historia i literatura mogą inspirować do wspólnego działania.
Podczas obu spotkań dyrektor Muzeum Kresów w Lubaczowie Piotr Zubowski oraz Maciej Meder przybliżyli uczestnikom najważniejsze działania zrealizowane w ramach przedsięwzięcia. Opowiedzieli o grach fabularnych, rowerowej grze terenowej oraz spotkaniach poświęconych życiu i twórczości Sergiusza Piaseckiego. Przedstawili również efekty kilkumiesięcznej pracy, której celem było ukazanie historii i kultury pogranicza w atrakcyjnej, angażującej formie.
Jednym z głównych elementów projektu były gry fabularne RPG, przeprowadzone w dniach 8–12 czerwca 2026 roku. Przez pięć dni młodzież szkolna uczestniczyła w przygodach inspirowanych twórczością Sergiusza Piaseckiego oraz historią pogranicza polsko-sowieckiego lat 20. XX wieku. Uczestnicy wcielali się w przygotowane postacie, wspólnie rozwijali fabułę, analizowali sytuacje i podejmowali decyzje wpływające na przebieg rozgrywki.
Pod okiem mistrzów gry młodzi ludzie przekonywali się, że poznawanie przeszłości nie musi ograniczać się do przyswajania wiedzy z podręczników. Równie ważne są wyobraźnia, krytyczne myślenie, współpraca i próba zrozumienia motywacji ludzi żyjących w odmiennych realiach historycznych. Rozgrywki stały się także okazją do poznawania języka i obyczajowości dawnego pogranicza. Literatura Piaseckiego, wyrastająca z obserwacji rzeczywistości i osobistych doświadczeń autora, pozwoliła stworzyć przestrzeń, w której historia spotkała się z aktywnym uczestnictwem.
Kolejnym ważnym przedsięwzięciem była rowerowa gra terenowa „Na granicy granda!”, zorganizowana 19 czerwca 2026 roku na terenach wokół Radruża i Horyńca-Zdroju. Wzięło w niej udział 16 drużyn, liczących łącznie 69 osób. Uczestnicy pokonali około 42-kilometrową trasę, rozpoczynając i kończąc wyprawę przy Zespole Cerkiewnym w Radrużu.
Fabuła gry nawiązywała do realiów międzywojennego pogranicza oraz działalności polskiego wywiadu na granicy polsko-sowieckiej. Drużyny mierzyły się z zadaniami wymagającymi współpracy, spostrzegawczości, logicznego myślenia i umiejętności rozwiązywania problemów. Na trasie spotykały postacie związane z opowieścią, a kolejne wyzwania pozwalały stopniowo odkrywać jej przebieg.
Wyprawa połączyła literacką przygodę z aktywnym poznawaniem krajobrazu, historii i wielokulturowego dziedzictwa regionu. Pogranicze nie było jedynie tłem wydarzeń, lecz integralną częścią opowieści – przestrzenią odkrywaną przez uczestników podczas przemierzania kolejnych odcinków trasy i rozwiązywania zagadek.
Podczas finału zaprezentowano materiały dokumentujące przebieg gry: rolkę promocyjną, mapę przedstawiającą trasę oraz film zrealizowany przez Under The Mask Studio. Premierowy pokaz ostatniego z materiałów pozwolił przypomnieć atmosferę wyprawy, jej kolejne etapy oraz założenia tego nietypowego przedsięwzięcia edukacyjnego.
Projekt obejmował również działania popularyzujące biografię i twórczość Sergiusza Piaseckiego. Był on postacią niezwykle barwną i niejednoznaczną. Doświadczenia związane między innymi z działalnością wywiadowczą, przemytniczą przeszłością, pobytem w więzieniu i służbą w czasie wojny znalazły odzwierciedlenie w jego utworach. Poznawanie losów pisarza pozwalało lepiej zrozumieć zarówno historyczne realia przedstawione w jego powieściach, jak i motywacje oraz doświadczenia ich bohaterów.
Temu zagadnieniu poświęcono spotkanie „Życie kondotiera”, które odbyło się 4 września 2026 roku w Muzeum Kresów w Lubaczowie. Gościem wydarzenia był prof. Tomasz Balbus, przybliżający uczestnikom pełne zawirowań życie pisarza i historyczny kontekst jego działalności. Spotkanie pozwoliło spojrzeć na twórczość Piaseckiego przez pryzmat jego osobistych doświadczeń oraz burzliwych dziejów XX wieku.
Kolejne spotkanie, zatytułowane „Granice i pogranicza w twórczości Sergiusza Piaseckiego”, odbyło się 18 września 2026 roku w Muzeum Kresów w Lubaczowie. Gościem była prof. Agata Paliwoda z Uniwersytetu Rzeszowskiego, a rozmowę poprowadził Adam Bienias z TVP3 Rzeszów. Dyskusja koncentrowała się na dorobku literackim pisarza oraz sposobach przedstawiania granic i pograniczy w jego powieściach. Była również okazją do refleksji nad aktualnością poruszanych przez niego tematów i znaczeniem jego twórczości dla poznawania historii regionu. Ważnym zagadnieniem stało się samo pogranicze – rozumiane nie tylko jako linia na mapie, lecz także jako przestrzeń spotkania języków, kultur, tradycji i odmiennych doświadczeń.
Zwieńczeniem obu październikowych spotkań był przedpremierowy pokaz odcinka programu „Moda na język polski”, przygotowanego przez Adama Bieniasa przy współudziale między innymi prof. Kazimierza Ożoga i prof. Joanny Rusin. Program zabiera widzów w podróż po Polsce śladami literatury i języka. Przybliża regionalne osobliwości polszczyzny, ukazuje różnorodność sposobów mówienia oraz związki między językiem, historią i kulturą. W materiale przygotowanym przez TVP3 Rzeszów przywołano twórczość Sergiusza Piaseckiego, Floriana Czarnyszewicza, Józefa Łobodowskiego oraz Zofii Kossak-Szczuckiej, która pozwala spojrzeć na dawną polszczyznę kresową jako świadectwo życia w wielojęzycznym i wielokulturowym świecie.
Pokaz odcinka podkreślił znaczenie języka w poznawaniu regionalnego dziedzictwa, a zarazem pozwolił zaprezentować szerszej publiczności efekty pracy poświęconej literaturze, kulturze i polszczyźnie kresowej. Był również okazją do przypomnienia, że język przechowuje ślady dawnych kontaktów kulturowych i pozwala lepiej zrozumieć przeszłość regionu.
Finał był również okazją do podziękowania szkołom, instytucjom i organizacjom, których zaangażowanie oraz współpraca przyczyniły się do realizacji projektu. W dowód uznania za okazane wsparcie wyróżniono:
- Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej w Przemyślu
- Hufiec ZHP im. ks. Wiktora Haasa Paneckiego w Lubaczowie
- Jednostkę Strzelecką 2033 im. gen. Józefa Kustronia w Lubaczowie
- Miejską Bibliotekę Publiczną im. Władysława Broniewskiego w Lubaczowie
- Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Lubaczowie
- Zespół Szkolno-Przedszkolny w Lisich Jamach
- Zespół Szkolno-Przedszkolny w Baszni Dolnej
- Szkołę Podstawową im. M. J. Piłsudskiego w Horyńcu-Zdroju
- Zespół Szkolno-Przedszkolny w Młodowie
- Szkołę Podstawową im. Jana Twardowskiego w Krowicy Samej
- Zespół Placówek im. Jana Pawła II w Lubaczowie
- Gminę Lubaczów
W podziękowaniu przekazano pakiety książek Sergiusza Piaseckiego, zakupione od Wydawnictwa LTW. Publikacje wzbogacą biblioteki, a młodzieży oraz dorosłym umożliwią bliższe poznanie twórczości pisarza, którego życie i dorobek literacki stały się inspiracją dla całego przedsięwzięcia.
Finał przedsięwzięcia był podsumowaniem tych działań oraz okazją do zaprezentowania ich rezultatów. Przypomniał, że dziedzictwo kulturowe nie musi pozostawać zamknięte w książkach i muzealnych gablotach. Może inspirować do odkrywania, przeżywania i wspólnego tworzenia opowieści, które łączą przeszłość z teraźniejszością.
Partnerami projektu są: Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej w Przemyślu, Placówka Straży Granicznej w Lubaczowie, Placówka Straży Granicznej w Horyńcu-Zdroju, Gmina Lubaczów, Nadleśnictwo Lubaczów, Hufiec ZHP Lubaczów im. ks. hm. Wiktora Haasa-Paneckiego, Jednostka Strzelecka 2033 im. gen. bryg. Józefa Kustronia, Stowarzyszenie Pospolite Ruszenie.
Patronat medialny nad wydarzeniami objęli: Katolickie Radio Zamość, Polskie Radio Rzeszów, TVP3 Rzeszów, Podkarpacki Informator Kulturalny oraz portale elubaczow.com i zlubaczowa.pl.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu dotacyjnego „Polszczyzna. Bogactwo różnorodności” Instytutu Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej.
Dofinansowano ze środków Powiatu Lubaczowskiego i Województwa Podkarpackiego.
