Powrót Kielisińskiego

Poszukiwania najstarszych wizerunków strojów ludowych okolic Lubaczowa zawsze prowadzą do twórczości Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (1808–1849), grafika, rysownika, bibliotekarza, żołnierza i gorącego polskiego patrioty. Przez cały okres swego dojrzałego życia, niestety zakończonego przedwcześnie, przeniknięty był misją dokumentowania rodzimych pamiątek przeszłości, w tym też unikalnego piękna ubiorów noszonych przez ludność wiejską i małomiasteczkową.

Koleje losu zaprowadziły Kielisińskiego również do Oleszyc. Przebywając tutaj od wiosny 1839 do jesieni 1840 r., a więc niespełna półtorej roku, wykonał rysunki i grafiki typów ludowych w noszonych ówcześnie strojach oraz kilka widoków miejscowych cerkwi i oleszyckiego dworu. Na kilka z nich badacze sztuki ziemi lubaczowskiej zwrócili uwagę już w latach 60. i 70. XX wieku. Dopiero jednak w naszych czasach można mówić o pełnym powrocie twórczości Kielisińskiego. Jego prace rysunkowe i graficzne powoli zajmują należne im miejsce w dziejach zarówno powszechnej, jak i lokalnej kultury.

Dzieje się tak dzięki podjętej na początku XXI w. inwentaryzacji zachowanych prac Kielisińskiego w zbiorach polskich i ukraińskich, a następnie częściowej ich publikacji i udostępnienia na wystawach. To wielkie zadanie przeprowadził wybitny polski etnograf i historyk sztuki dr Aleksander Błachowski związany z toruńskim Muzeum Etnograficznym. Bazując na opublikowanej przez tego badacza dokumentacji oraz podjętych przez Muzeum Kresów w Lubaczowie własnych poszukiwaniach, w ostatnim okresie dokonano zestawienia 42 rysunków i grafik autorstwa Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego, z których 35 ukazują chłopów i mieszczan z okolic Oleszyc i Lubaczowa. Poza nielicznymi przedstawieniami ikonowymi z XVII i XVIII w. są to najstarsze, najliczniejsze i najwierniejsze przedstawienia mieszkańców ziemi lubaczowskiej. Z pewnością dalsza kwerenda pozwoli powiększyć liczbę znanych dzieł Kielisińskiego z tego terenu.

Rysunki te zaprezentowano po raz pierwszy w pełnej ich liczbie na zorganizowanej w budynku muzealnym w Zespole Cerkiewnym w Radrużu wystawie pt. „Kresowy ETNOstrój. Tradycje pogranicza polsko-ukraińskiego” (wrzesień 2022 – marzec 2023). W maju 2023 r. ponownie wyeksponowano je w Miejsko-Gminnej Bibliotece Publicznej w Oleszycach. Tutaj, w ramach XX Ogólnopolskiego Tygodnia Bibliotek, udostępniono wystawę pod tytułem nawiązującym do poprzedniej ekspozycji, czyli: „Kresowy ETNOstrój. Kielisiński w Oleszycach” (maj – lipiec 2023). Tym samym w kilku salach XVIII-wiecznego ratusza oleszyckiego, w których funkcjonuje biblioteka, miał miejsce pokaz prac, które w większości dotyczą tej miejscowości i tutaj powstały. Udostępniono je w formie wielkoformatowych reprodukcji rysunków przechowanych w kolekcjach muzealnych i bibliotecznych w Polsce, a przede wszystkim na Ukrainie, we Lwowie. Prace pochodzące z tego ostatniego miejsca nadają wystawie dodatkowych walorów, wskazują na ich związek z wielokulturowym dziedzictwem Kresów dawnej Rzeczypospolitej.

Obydwie ekspozycje dały możliwość przybliżenia lokalnej społeczności sylwetki Kielisińskiego i jego dorobku ze szczególnym uwzględnieniem prac dotyczących okolic Lubaczowa. Szczególnie wystawa oleszycka posiadała głębszy wymiar, bowiem zbiegła się w czasie z 215. rocznicą urodzin artysty.

Kajetan Wawrzyniec Kielisiński przyszedł na świat 7 sierpnia 1808 r. w Mieronicach na Kielecczyźnie, na terenie zaboru rosyjskiego. Po ukończeniu gimnazjum w Pińczowie, w latach 1828–1830 studiował geodezję i budownictwo na Uniwersytecie Warszawskim. Tutaj pod kierunkiem znakomitego malarza i grafika Jana Feliksa Piwarskiego rozwijał objawiony już w dzieciństwie talent rysunkowy. Pod wpływem swego mistrza podjął się zadania, które polegało na rysunkowym dokumentowaniu zabytków przeszłości, a następnie ich popularyzacji w różnych publikacjach. Był to wyraz jego gorącego patriotyzmu i głębokiego zainteresowania rodzimą przeszłością i kulturą. W tym kontekście podejmował również tematykę życia wiejskiego, w tym strojów noszonych przez włościan.

W 1830 r. znalazł się w szeregach powstańców listopadowych. W czasie służby wojskowej wykonywał szkice życia obozowego, a także utrwalał widoki ciekawszych budowli. W tym celu prowadził notatnik posiadający niemal miniaturowe rozmiary (6/9cm). Posługiwanie się taką niewielką formą rysunkową, a później graficzną stanie się cechą charakterystyczną jego twórczości.

Po upadku powstania zajmował się kopiowaniem zbioru rycin i numizmatów biblioteki uniwersyteckiej, która objęta została przez Rosjan rekwizycją i w końcu wywieziona do Petersburga. Z prof. Piwarskim wyprawiał również na Mazowsze i Kielecczyznę w celu dokumentowania ubioru ludności włościańskiej. Swoiście pojmowana inwentaryzacja terenowa stała się odtąd podstawą jego działalności artystycznej i historycznej zarazem.

Wobec groźby poboru do armii rosyjskiej został zmuszony w 1832 r. do opuszczenia Warszawy. Schronił się w Krakowie, ówczesnym ośrodku autonomicznej Rzeczpospolitej Krakowskiej. Tutaj zdecydował się na ważny krok. Mimo braku formalnego wykształcenia artystycznego podjął się zawodu rysownika i grafika (sztycharza). Nastawił się przy tym na wykonywanie kopii różnych przedstawień malarskich i graficznych, starych budowli, medali, monet i innych tzw. starożytności, które przypominały świetność dawnej Polski i podtrzymywały ducha narodowego.

Mimo częstego braku środków do życia i kłopotów zdrowotnych, zachował wierność swemu powołaniu. Utrzymywał się z okazjonalnych zamówień i darowizn od przyjaciół. Podejmował liczne podróże, by rysować historyczne zabytki. Zwiedził Kraków i jego okolice, a także wyprawiał się do sąsiedniej Galicji. Przedzierał się także przez granicę zaborczą do Kongresówki i pod przybranym nazwiskiem odwiedzał rodzinne strony w okolicach Pińczowa i Jędrzejowa.

W 1834 r. przed artystą otworzyły się nowe perspektywy. Zyskał możnego mecenasa w osobie Józefa Gwalberta Pawlikowskiego, który sprowadził go do swego pałacu w Medyce pod Przemyślem. Kielisiński objął stanowisko bibliotekarza w słynnej Biblioteki Medyckiej, w której Pawlikowski zgromadził jedną z największych w kraju kolekcji książek, rękopisów, rycin, map, medali, monet i pieczęci. Obok inwentaryzacji zbiorów artysta rozwinął swe umiejętności w zakresie technik graficznych. Upodobał sobie szczególnie akwafortę. W okresie pobytu w Medyce Kielisiński odbywał liczne podróże w okolice Przemyśla, Lwowa, wytrwale dokumentując miejscowe „starożytności” i typy ludowe oraz sceny z obrzędowości wiejskiej. Rozwinął też sztukę ekslibrisu, będąc w tym zakresie pionierem w skali kraju.

Po pięciu latach opuścił jednak Medykę i przyjął propozycję kolejnego mecenasa. Był nim Tytus Działyński, który za udział w powstaniu listopadowym został przez władze pruskie ukarany zajęciem jego dóbr poznańskich w Kórniku. Do momentu ich odzyskania osiadł więc na terenie Galicji, gdzie w Oleszycach znajdował się majątek jego żony Gryzeldy Celestyny z Zamoyskich. Działyński przebywał w Oleszycach przez nieco ponad dziesięć lat (1831–1842). W tym okresie zasłużył się dla lokalnej społeczności na polu działalności gospodarczej i kulturalnej. W tym kontekście należy też widzieć sprowadzenie Kielisińskiego, co było niewątpliwie dowodem wysokich aspiracji Działyńskiego.

Kielisiński przyjechał do Oleszyc dokładnie 17 marca 1839 r. i przebywał tu do 1 listopada 1840 r. Niewiele wiemy o jego pobycie, który przypadł już na końcową fazę rządów Działyńskich, którzy przygotowywali się już do powrotu w Poznańskie. Artysta mieszkając zapewne w miejscowym dworze podejmował liczne podróże, dokumentując nie tylko okolice Oleszyc, ale też Jarosławia, Sieniawy, Leżajska, Radymna, Przeworska, a nawet Rzeszowa. Ważne znaczenie posiadały zapewne kilkakrotne pobyty artysty w pobliskiej Sieniawie, gdzie kontaktował się z utalentowanym malarzem Maksymilianem Oborskim, pełniącym funkcję administratora miejscowych dóbr Czartoryskich. W marcu 1840 r. Kielisiński wykonał szereg kopii rysunków Jana Piotra Norblina, które znajdowały się w zbiorach Oborskiego. Na ich podstawie sporządził też kilka akwafort. W lecie 1839 r. wyprawił się znacznie dalej, aż na Podole i Pokucie. Część prac wykonanych podczas tej ostatniej podnóży trafiła jeszcze do zbiorów medyckich Pawlikowskiego. W „okresie oleszyckim” Kielisiński mógł wykonać łącznie ponad sto rysunków i akwafort. Ta faza twórczości artysty wymaga niewątpliwie podjęcia pogłębionych studiów, które mogą mieć ważne znaczenie dla kultury ziemi lubaczowskiej.

W końcu 1840 r. Kielisiński był już w Kórniku, gdzie na zlecenie Działyńskiego zaczął prace nad rysunkowymi kopiami pieczęci (XIV–XVI w.) i rozpoczął porządkowanie cennej biblioteki. Podobnie jak poprzednio często wyjeżdżał, odwiedzając różne regiony Wielkopolski i Kujaw. Dał się poznać nie tylko jako artysta i bibliotekarz, ale też rozwinął swą pasję ogrodniczą. Prowadził przy tym bardzo skromne życie, a będąc niezwykle wyczulonym na potrzeby społeczne często wspomagał potrzebujących. Niewątpliwie był idealistą, ale miał też swoje małe słabości, jak namiętne palenie cygar.

W okresie Wiosny Ludów wziął udział w powstaniu wielkopolskim. W randze kapitana został ranny w bitwie o Książ Wielkopolski, która stoczona została 29 kwietnia 1848 r. Po pobycie w szpitalu był więziony przez Prusaków w Poznaniu. Dzięki interwencji Działyńskiego został zwolniony i powrócił do Kórnika.

Po odzyskaniu sił z właściwą sobie energią zabrał się do przerwanej pracy. Zamierzał wydać album ze swymi rysunkami ilustrującymi dzieje i kulturę Polski. W wieku 40 lat, w listopadzie 1848 r. zawarł związek małżeński z Apolonią Gostyńską. I gdy wydawało się, że otworzył się przed artystą nowy, szczęśliwy okres życia, niepodziewanie został dotknięty paraliżem i 2 stycznia 1849 r. zmarł. Ciało Kielisińskiego złożono na cmentarzu w Kórniku. Miejsce jego spoczynku upamiętnia zachowana do dziś skromna mogiła.

Po śmierci artysty w jego pracowni pozostały liczne notatniki terenowe, rozpoczęte prace, blachy z wytrawionymi rysunkami oraz ok. 3200 luźnych rysunków ołówkiem i kolorowanych akwarelą, w tym wiele duplikatów. Zostały one podzielone i wklejone po kilka na tablice, z których skompletowano 23 albumy – teki, które następnie rozprzedano w ręce prywatne. Tym samym dorobek Kielisińskiego został rozproszony i zapewne częściowo zaginął.

Część prac nabył Tytus Działyński do zbiorów kórnickich. Około 40 tablic z ponad trzystu rysunkami zakupił hr. Włodzimierz Dzieduszycki do zbiorów gromadzonych w Poturzycy nad Bugiem. Te ostanie ostatecznie trafiły do Lwowskiej Galerii Sztuki. W 1921 r. do Lwowa trafiła również biblioteka medycka, która stała się częścią Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. W wyniku dalszych zakupów od osób prywatnych rysunki Kielisińskiego znalazły się jeszcze przed wojną w zbiorach Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W późniejszym okresie prace artysty, szczególnie grafiki wzbogaciły kolekcje muzeów narodowych w Krakowie, Warszawie i Poznaniu, Muzeum Etnograficznego w Rzeszowie oraz wielu bibliotek, w tym Ossolineum we Wrocławiu, Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, Biblioteki Narodowej w Warszawie, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Opolu. Cenione i poszukiwane dzieła artysty stale znajdują się w obiegu antykwarycznym, wzbogacając kolekcje publiczne i prywatne.

Ocenia się, że obecnie zachowało się około tysiąca prac Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego, w tym około 700 znajduje się w samych kolekcjach lwowskich. Ponad połowa funkcjonuje w obiegu naukowym, a pozostałe oczekują jeszcze na przebadanie. Najbardziej interesujące nas rysunki i grafiki, które przedstawiają typy oraz stroje ludowe i małomiasteczkowe z okolic Oleszyc, przechowane są zasadniczo (nie licząc bardziej popularnych grafik) w czterech miejscach. Największa ich liczba – 14 rysunków kolorowanych, znajduje się w dawnym Ossolinem, czyli w obecnej Lwowskiej Naukowej Bibliotece im. Wasyla Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk (UAN) we Lwowie. Są to dawne zbiory Józefa Gwalberta Pawlikowskiego z Medyki. Również we Lwowie, a konkretnie w Lwowskiej Galerii Sztuki zgromadzonych jest 9 rysunków czarno-białych, które pierwotnie przechowane były zapewne w Bibliotece Działyńskich w Poturzycy.

Pozostałe dwa miejsca występowania ilustracji „oleszyckich” istnieją na terenie Polski. W Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk w Kórniku zachowały się 4 rysunki kolorowane, a w Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie 3 rysunki, również kolorowane. Natomiast pięć akwafort z postaciami z Oleszyc znajduje się w posiadaniu m.in. Biblioteki Narodowej w Warszawie i Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. Instytucje te udostępniły je wraz z innymi grafikami Kielisińskiego na proformie cyfrowej Polona. Są to pojedyncze akwaforty lub karty ze zgrupowanymi kilkoma odbitkami. Trzy grafiki oleszyckie znalazły się również w Albumie Kielisińskiego, opracowanym osobiście przez autora w 1842 r. Rzadkie egzemplarze tej księgi znajdują się obecnie w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie (Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie), a także w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Opolu. Te same ilustracje zamieszczone zostały w Albumie Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego, który w 1853 r., czyli kilka lat po śmierci artysty, wydany został w Poznaniu nakładem księgarza Jana Konstantego Żupańskiego. Jeden z egzemplarzy tego wydawnictwa występuje obecnie w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie.

Ponadto odbitki o tematyce oleszyckiej, ale już nie związanej ze strojami ludowymi a miejscowym dworem, znajdują się w Krakowie. W Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego (Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie), przechowywany jest pochodzący z dawnej kolekcji medyckiej Pawlikowskich znany graficzny widok oleszyckiej fortalicji na tle wspaniałego założenia ogrodowego. Akwaforta ta wykonana została przez Kielisińskiego w 1841 r., a więc już podczas pobytu w Kórniku. Wcześniej, jeszcze w okresie oleszyckim, bo w 1839 r., powstała grafika ukazująca tajemnicze ruiny, utożsamiane z murowaną basztą położoną na jednym z dworskich bastionów. Przedstawienie to, zachowane w dwóch egzemplarzach, przechowywane jest w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Natomiast w zbiorach Biblioteki Kórnickiej znajdują są niezwykle interesujące szkice ołówkowe pięciu cerkwi z okolic Oleszyc. Rysunki te niedawno opisał szczegółowo Andrzej Żygadło, a jeden z nich zaprezentował w swej książce o architekturze cerkiewnej gminy oleszyckiej Adam Szczupak.

Wróćmy jednak do licznej grupy ilustracji, bo jak wspomniano wcześniej liczącej aż 35 przedstawień, ukazujących miejscowe stroje ludowe. Należy się spodziewać, że w trakcie dalszych badań ich liczba wzrośnie o kolejne. Te, które znamy powstały na podstawie szkiców „zdjętych z natury” podczas penetracji terenowych podejmowanych przez Kielisińskiego w okolicach Oleszyc, począwszy od wiosny 1839, a skończywszy na jesieni 1840 r. O ile rysunki nie są datowane, to pewne wskazówki o czasie powstania całej grupy przedstawień dają grafiki. Cztery z nich zawierają sygnatury artysty („KWK”) i daty, które wstępnie można odczytać na 23, 24 i 27 września 1839 r. Ostatnia ze stosunkowo nielicznej serii grafik, które powstały na podstawie wcześniejszych szkiców terenowych, wykonana została już podczas pobytu Kielisińskiego w Kórniku i datowana jest na 29 lipca 1841 r.

Wszystkie prace powstały już w pracowni artysty. Są to starannie wykonane rysunki ołówkiem (9 szt.) lub rysunki ołówkiem wzmocnione piórkiem i tuszem oraz dodatkowo kolorowane akwarelą. Tych ostatnich, tzw. rysunków kolorowanych, najbardziej efektownych, jest najwięcej (21 szt.). Grafik wykonanych w technice akwaforty na płytach miedzianych zachowało się najmniej (5 szt.).

Zadziwia przede wszystkim precyzja wykonania prac, z których najmniejsze są wielkości współczesnego znaczka pocztowego; liczą zaledwie 4 cm wysokości i 1,6 cm szerokości. Największe rysunki kolorowane posiadają odpowiednio 10,5 cm wysokości i 7,5 cm szerokości. Wszystkie są niezwykle szczegółowe i w oparciu o współczesne możliwości graficzne z łatwością dają się powiększyć nie tracąc swych walorów. Skorzystano z tego przy aranżacji wystaw w Radrużu i Oleszycach, których elementem były niemal naturalnych rozmiarów sylwetki kilku postaci wybranych z rysunków. Nie bez powodu Kajetan Wawrzyniec Kielisiński zaliczany jest do najlepszych polskich miniaturzystów.

Podczas ponad rocznego pobytu w Oleszycach artysta uwiecznił na rysunkach postacie z 9 miejscowości. Z terenu samych Oleszyc i ich okolic wykonał 22 rysunki i grafiki; ze Starych Oleszyc i Futorów po 3, z Borchowa 2, z Dachnowa, Starego Dzikowa, Cewkowa, Lubaczowa i Krowica Samej po 1 pracy. Artysta odnotowując na każdym przedstawieniu nazwy miejscowości, często w ich ówczesnym brzmieniu („Cywków”, ob. „Cewków”), nie odnotowywał nazwisk rodowych. Są to więc postacie anonimowe. Najważniejszym dla artysty był sam strój używany w konkretnej lokalizacji terenowej.

Wśród wymienionych miejscowości są dwa miasteczka (Oleszyce, Lubaczów) i siedem wsi, co posiada odbicie w ilości ukazanych strojów, jako wyznaczników miejsca zamieszkania. Wśród rysunków artysta ukazał 14 mieszczan i 21 chłopów. Przedstawione ubiory w wyrazisty i jasny sposób określały status społeczny i materialny ukazanych na rysunkach osób. Przeważają zamożni mieszczanie i chłopi w bogatych strojach (25 rysunków i grafik), mniej licznie są reprezentowani ubodzy i średniozamożni włościanie (8 przedstawień), a najmniej najubożsi i żebracy (2 sceny).

Przeważają pojedyncze przedstawienia postaci, które ukazane są w pozycji stojącej, z nieznacznym ruchem i gestem, czy np. paleniem fajki. W tej formie ukazane osoby najlepiej „prezentują” noszony strój. Jeśli artystę zaciekawił detal z tylnej części stroju, to ukazał postać w ujęciu od tyłu. Ubiór był tu niewątpliwie głównym tematem przedstawienia. Niekiedy pojawiają się też scenki rodzajowe, przeważnie rozmowy kilku kobiet i mężczyzn, czy spotkanie z wędrownym żebrakiem. Scenki te również stwarzały okazję do obserwacji różnorodnych form noszonych kostiumów.

Analiza rysunków pozwala również odczytać w rysunkach Kielisińskiego wyraźne rozróżnienie między strojami codziennymi, odświętnymi i obrzędowymi. Te ostatnie związane są głównie z tradycjami weselnymi. „Starosta weselny z Dachnowa” to bogaty i poważany gospodarz, który, pełniąc rolę wodzireja, trzyma w ręce swój atrybut, czyli flagę zastąpioną w późniejszym okresie przez rózgę. Określoną funkcję w hierarchii weselnej można rozpoznać również w przedstawieniu „Drużki z Borchowa”, która posiada we włosach wplecione ozdobne wstążki, a na prawej ręce ma przewiązaną chustkę. Z kolei w przedstawieniu zatytułowanym „Pan młody ze Starych Oleszyc” kolorowa chusta zatknięta jest za pas postaci, która w dłoni dzierży „harap”, czyli krótki kij zakończony rzemieniami i wstążkami. Na podstawie tych atrybutów wydaje się, że jest to raczej starszy drużba niż pan młody. Kielisiński mógł się więc pomylić w opisie rysunku, co nie umniejsza wartości ikonograficznej przedstawienia.

Wśród strojów codziennych, a nawet tych odświętnych można zauważyć ubiory letnie i te typowe dla chłodniejszych pór roku (jesień, zima, wiosna). Rozróżnienie to może być jednak trudne do jednoznacznego określenia. Ubiory bogato zdobione i oparte na samodziale wełnianym, więc z natury ciepłe, były bowiem uważane za synonim bogactwa i noszono je jako ubiory odświętne także w cieplejszych okresach.

Ogólnie najważniejszym kryterium analizy strojów przedstawionych na rysunkach i grafikach Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego jest podział na ubiory kobiece i męskie. Jako najbogatsze, a więc najbardziej interesujące dla artysty są oczywiście stroje niewiast różnych stanów: młodych dziewczyn – panien, a przede wszystkim mężatek (łącznie 23 postaci). Artysta nie omieszkał w opisie pod rysunkami podać informacji, czy przedstawiona postać jest „dziewką”, czy „gospodynią”. Za tymi określeniami idzie przede wszystkim forma nakrycia głowy. Panny posiadają odsłonięte włosy, a chustki noszą chłodniejszą porą. Głowy mężatek natomiast są obowiązkowo zakryte. Włosy schowane są pod chamełką, czepcem i widoczną od zewnątrz chustą czepcową. Ta ostania związywana jest z przodu na czubku głowy lub przybiera formę ozdobnego, szerokiego i bardzo długiego zawicia (łoktuszy, rańtucha), które zakrywało głowę, szyję, ramiona, a obydwa końce opadały z przodu, sięgając aż do kolan kobiety.

Okryciem wierzchnim gospodyń był żupan szyty zwykle z ciemnogranatowego sukna. Posiadał charakterystyczny krój z tzw. słupem na całej wysokości ubioru. Do tego szkieletu doszywane były części boczne z gęstymi marszczeniami w talii. Z przodu występował stojący lub rozchylony kołnierz, a rękawy zakończone były wywijanymi mankietami podbitymi suknem w innym kolorze. Kołnierz, brzegi i marszczenia obszyte były kolorowymi sznurkami. Tego typu dekoracja żupanów (w typie tzw. taratatki) stanowiła niewątpliwie oznakę zamożności ich właścicielek. Zwracają również uwagę bogate ozdoby w postaci sznurów korali, na które nakładano krzyżyki i szkaplerze. Spod okrycia wierzchniego widoczne były spódnice i zapaski (fartuchy) szyte z samodziałowego płótna lnianego, ozdobnie drukowanego lub z grubszej tkaniny wełnianej.

Stroje męskie, których Kielisiński utrwalił na 16 postaciach, są równie ciekawe. Popularnymi nakryciami głowy były czapki barankowe: wysokie i cylindryczne (tzw. kuczmy) lub z rozcięciem na zwieńczeniu („rozłup”), który często był wiązany ozdobnymi sznurkami („czapka z wierzejami”). W przedstawieniu „wieśniaka” z Krowicy pojawiła się również niewysoka, obszyta futerkiem rogatywka. Odmienne były czapki mieszczańskie z charakterystycznym, nasadzonym od góry szerszym beretem z zielonej tkaniny. Podobnie jak w przypadku kobiet okryciem wierzchnim mężczyzn były bogato zdobione szamerunkami i innymi „potrzebami” żupany lub skromniejsze, pozbawione „wyszycia” sieraki.

Formy dekoracji, szczególnie kolorystyka ubiorów były często wyznacznikami pochodzenia etnicznego osób je noszących. Miało to istotne znaczenie na terenie pogranicza polsko-ruskiego (ukraińskiego), do którego od wieków należały okolice Oleszyc. Kielisiński utrwalał bez różnicy wszystkie narodowości, które współtworzyły wielokulturowy krajobraz dawnej Rzeczypospolitej. Wśród Polaków, głównie drobnej szlachty, mieszczan i bogatszych chłopów popularny był niebieski kolor sukna. Stąd też ludność polska określana była przez swych rusińskich sąsiadów jako „sine łatki”. Za oznakę polskości można byłoby też przyjąć noszenie rogatywek. Z kolei Rusini, którzy w tym czasie zaczęli budować swą ukraińską tożsamość, nosili sukienne sieraki w kolorze brunatno-brązowym. Przypuszcza się również, że sposób noszenia chust przez kobiety nie był w tym względzie bez znaczenia. Polki spuszczały końce rańtuchów z przodu, Rusinki wiązały chusty przeważnie z tyłu.

Ogólnie stroje ludności okolic Oleszyc i Lubaczowa utrwalone przez Kielisińskiego wykazywały dużo zbieżności z ubiorami ludowymi noszonymi w tym samym czasie na terenie centralnej Polską i były – niezależnie od granic rozbiorowych – przykładem wzajemnej wspólnoty kulturowej. Jeszcze w 1 połowie XIX w. strój ludowy i małomiasteczkowy silnie nawiązywał tym samym do okresu staropolskiego. Kielisiński i jemu podobni ówcześni rysownicy o zacięciu etnograficznym, jak chociażby Jerzy Głogowski, związki te potrafili doskonale dostrzec i utrwalić. Był to już niemal ostatni moment, bowiem kilkadziesiąt lat później, w końcu XIX w. strój ludowy uległ znacznej przemianie.

Obok głównego tematu rysunków Kielisińskiego, jakim był strój, warto zwrócić uwagę również na tło przedstawień. Za postaciami widoczne są bowiem murowane domy Oleszyc, drewniana zabudowa okolicznych wsi, a ponadto różne typy ogrodzeń: parkany i płoty plecione z giętych gałęzi lub dranic. Niekiedy można rozpoznać fragmenty konkretnych obiektów, jak pałac w Starym Dzikowie, czy kopułę cerkwi w Krowicy Samej.

I wszystko to stworzył artysta bez wykształcenia zawodowego. Kielisiński pozostał bowiem zasadniczo amatorem. Tylko dzięki swej pracowitości i zdolnościom osiągnął dużą biegłość techniczną, choć do końca nie wyzbył się pewnych błędów rysunkowych. Jego prace są ściśle dokumentacyjne, charakteryzujące się niezwykłą precyzją, pozbawioną lub posiadającą minimalną domieszkę własnej kreacji i subiektywnej stylizacji. Ów realizm i naturalizm jest jeszcze z ducha klasycystyczny i nawiązuje do nurtu historyzmu w malarstwie rodzajowym. Na tę bazę nakłada się jednak romantyczne zainteresowanie ludowością. Patriotycznie nastawiony twórca w kulturze ludu doszukiwał się śladów wspaniałej przeszłości kraju, szczególnie po stracie niepodległości i nieudanych powstaniach.

Kielisiński należy więc do pierwszego pokolenia artystów, inwentaryzatorów i etnografów amatorów. Jest w pewnym sensie kontynuatorem mistrzów z przełomu XVIII i XIX w.: Daniela Chodowieckiego (typy ludowe w technice akwaforty), Jana Piotra Norblina (rysunki strojów polskich), Franciszka Smuglewicza (sceny rodzajowe), Zygmunta Vogla (widoki miejsc historycznych). Już w duchu romantycznego realizmu podchodzi do rodzimej przeszłości utrzymując się w nurcie twórczości Aleksandra Orłowskiego, Maksymiliana Oborskiego i swego mistrza – Jana Feliksa Piwarskiego. W twórczości Kielisińskiego tkwi też pewna nuta sentymentalizmu i sielskości stylu bidermajerowskiego, w którym szczególnie dbano o staranność w oddaniu szczegółów. Jest to więc artysta, który u zarania nowoczesności starał się za wszelką cenę ocalić pamięć o dziedzictwie przeszłości.

Opracowanie: Janusz Mazur

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

Spis prac Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego ukazujących stroje ludowe z okolic Oleszyc:

Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie (9 rysunków ołówkiem)

1. „Od Oleszyc” [przedstawienie gospodarza i gospodyni z okolic Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 58 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/72.
2. „Z Oleszyc” [przedstawienie trzech mieszczanek z Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 59 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. brak.
3. „Holender od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/74.
4. „Oleszyce” [przedstawienie dwóch mieszczanek lub gospodyń z Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 59 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/70.
5. „Lubaczów” [przestawienie mieszczanina – gospodarza z Lubaczowa], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 58 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/54.
6. „Oleszyce” [przestawienie mieszczanki z Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/73.
7. „Od Oleszyc” [przestawienie gospodarza i gospodyni z okolic Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 59 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/69.
8. „Od Oleszyc” [przestawienie jałmużny udzielanej wędrownemu żebrakowi w okolicach Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 59 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/75.
9. „Oleszyce” [przestawienie mieszczanki z Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. ołówkiem, wym. 59 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Galerii Sztuki we Lwowie, sygn. TV424/71.

Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie (14 rysunków kolorowanych)

1. Wieśniak z Krawicy [Krowicy]. Cyr. Żółk [iewski]”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1510.
2. „Wieśniak z Cywkowa [Cewkowa] od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1298.
3. „Gospodarz z Futor Oleszyckich”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1686.
4. „Pan młody ze Starych Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1682.
5. „Drużka z Borchowa od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1282.
6. „Starosta weselny z Dachnowa od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1308.
7. „Mieszczanin z Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1680.
8. „Gospodyni z Futor pod Oleszycami”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1687.
9. „Mieszczka z Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 54 x 83 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1679.
10. „Mieszczanin z Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1678.
11. „Gospodyni z okolic Oleszyc. Cyr. Żółk[iewski]”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1685.
12. „Wieśniaczka od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1683.
13. „Dziewka z okolic Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 58 x 89 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. 1684.
14. „Wieśniak ze Starych Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. ok. 60 x 90 mm. Zbiory Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, sygn. brak.

Zbiory Biblioteki Kórnickiej PAN w Kórniku (4 rysunki kolorowane)

1. „Gospodyni z Borchowa od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Akwarela, wym. 75 x 105 mm. Zbiory Biblioteki Kórnickiej PAN w Kórniku, sygn. AOV1431.
2. „Mieszczka z Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 75 x 105 mm. Zbiory Biblioteki Kórnickiej PAN w Kórniku, sygn. AOV1433.
3. „Mieszczanin z Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 75 x 105 mm. Zbiory Biblioteki Kórnickiej PAN w Kórniku, sygn. AOV1434.
4. „Wieśniaczka od Oleszyc w lecie”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 75 x 105 mm. Zbiory Biblioteki Kórnickiej PAN w Kórniku, sygn.. AOV1432.

Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (3 rysunki kolorowane)

1. „Gospodyni z Starych Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. rysunek kolorowany, wym. 57 x 89 mm. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, sygn, VII/48.
2. „Wieśniak z Dzikowa od Oleszyc”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. 53 x 86 mm. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, sygn, VII/47.
3. „Gospodarz z Futor Oleszyckich”, wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 r. Rys. kolorowany, wym. ok. 57 x 89 mm. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, sygn, VII/49.

Grafiki (5 akwafort)

1. „Od Oleszyc” [przestawienie gospodyni z okolic Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, 29.07.1841 r. Akwaforta, wym. 4,2 x 2,8 cm, (1.) z Albumu Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego nakładem J.K. Żupańskiego, Poznań 1853, Polona, (2.) Zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. G.1669/Sz.
2. „Z Oleszyc” [przestawienie żebraka z Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, ok. 1840 lub 1841 r. Akwaforta, wym. 3,9 x 1,6 cm, (1.) z Albumu Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego nakładem J.K. Żupańskiego, Poznań 1853, Polona; (2.) Zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. G.1695/Sz.
3. „Oleszyce” [„Kobieta z łopatą, motyką i zawiniątkiem w ręce” – BN Warszawa; „Chłopka z okolic Oleszyc” – BJ Kraków], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, 23 września (?) 1839 r. Akwaforta, wym. 4,2 x 2,3 cm, (1.) z Albumu Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego nakładem J.K. Żupańskiego, Poznań 1853, Polona, (2.) Zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. G.1666/Sz., (3.) Zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, sygn. BJ Graf. I. 8704.
4. „Oleszyce” [„Popiersie kobiety w stroju regionalnym z Oleszyc” – BN Warszawa; „Portret chłopki z okolic Oleszyc” – BJ Kraków], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, 24 września (?) 1839 r. Akwaforta, wym. 4,9×3,4 cm, (1.) Zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. G.22856/I, (3.) Zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, sygn. BJ Graf. I. 8940.
5. „Z Oleszyc” [portret gospodyni z Oleszyc], wyk. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, 27 września (?) 1839 r. Akwaforta, wym. brak, (1.) Zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, sygn. BJ Graf. I. 8941.

Bibliografia:

Błachowski A., Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K. W. Kielisińskiego, Toruń 2011.

Burzyński T., Z badań nad obrzędowością rodzinną wsi z okolic Lubaczowa, „Rocznik Lubaczowski”, t. IV (1990), s. 61–120.

Chrzanowski T., Cerkiewki pana Kajetana, [w:] Fermentum massae mundi. Jackowi Woźniakowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, pr. zb. pod red. Nawojki Cieślińskiej, Piotra Rudzińskiego, Warszawa 1990.

Derwojed J., Kajetan Wawrzyniec Kielisiński, [w:] Słownik artystów polskich i w Polsce działających, t. III, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 404–407.

Jacher-Tyszkowa A., Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad stroje, ludowym, [w;] „Polska Sztuka Ludowa”, R. 1975, nr 4, s. 199–224.

Lew S., Sztuka ludowa w lubaczowskiem, „Rocznik Towarzystwa Miłośników Ziemi Lubaczowskiej”, t. I (1967), s. 72–84.

Orońska J., Kajetan Wincenty Kielisiński w świetle dokumentów i prac w zbiorach kórnickich, [w:] „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej”, z. 4 (1947), s. 130–152.

Ruszel K., Leksykon kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów 2004.

Stelmach A., Dwór w Oleszycach w XVIII w., [w:] „Biuletyn Historii Sztuki”, R. XXXI (1971), nr 3, s. 283–292.

Szczupak A., Cerkwie gminy Oleszyce, Oleszyce 2022.

Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego (informator wystawy), Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie, Lwów–Toruń 2002.

Żupański J.K., K.W. Kielisiński, [w:] Album K.W. Kielisińskiego, Poznań 1853.

Żygadło A., „…Mnie pan Bóg umyślnie stworzył do zbierania takich rzeczy”, [w:] „Skarby Podkarpackie”, nr 6, listopad–grudzień 2011, s. 14–21.