
Pożegnanie z Madonnami
W kręgu tematyki cudownych i łaskami słynących wizerunków odbył się finisaż otwartej 3 maja 2026 r. wystawy „Nie tylko Ostrobramska i Łaskawa… Kresowe Chrystusy, Maryje i Święci z kolekcji Tomasza Kuby Kozłowskiego i Muzeum Kresów w Lubaczowie”. Przypomnijmy, iż ekspozycja przygotowana została w ramach Festiwalu Dziedzictwa Kresów 2026, którego organizatorami są Gmina Lubaczów i Województwo Podkarpackie, a jej powstanie było możliwe dzięki wsparciu Centrum Kulturalnego w Przemyślu. Finisaż wystawy zaplanowany został wyjątkowo aż na dwa dni. Objął różnorodne wydarzenia kulturalne, w tym seminarium, prelekcje a nawet formy teatralne, które zagościły w gmachu głównym muzeum w dniach 11 i 13 września 2026 r.
W piątkowe popołudnie, 11 września, odbyło się seminarium zatytułowane „Madonny kresowe”. W części pierwszej ks. dr Marek Wojnarowski, dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego w Przemyślu wraz z Łukaszem Zagrobelnym, dyrektorem Centrum Kulturalnego w Przemyślu, przedstawili realizowany wspólnie przez kierowane przez siebie instytucje projekt Wędrujące Madonny. Wizerunki Madonn kresowych na Podkarpaciu. W efekcie organizowanych corocznie od 2016 r. konferencji na ten temat, dzięki wysiłkowi wielu badaczy, udało się skatalogować wizerunki maryjne, które w okresie powojennej ekspatriacji ludności polskiej z dawnych Kresów znalazły się na terenie województwa podkarpackiego. Plonem konferencji są dwa starannie wydane albumy zawierające artykuły o najcenniejszych, kresowych obrazach i rzeźbach Matki Bożej. Od 2025 r. zakres terytorialny badań w tym zakresie rozszerzono o teren całej Polski w jej powojennych granicach. Nadal jednak głównym zagadnieniem są wizerunki maryjne, które pierwotnie czczone były na terenie metropolii lwowskiej.
W toku dyskusji prelegenci wskazali na niewątpliwe osiągnięcia projektu, który wpisuje się podejmowane szerokie badania nad dziedzictwem Kresów. Kult cudownych obrazów i rzeźb Matki Bożej odgrywał w tym zakresie niezwykle istotną rolę religijną i kulturową. W dalszej perspektywie planowane jest rozszerzenie zakresu naukowego dyskursu o wizerunki Chrystusa i świętych w szerszym kontekście terytorialnym Kresów dawnej Rzeczypospolitej.
Ważnym postulatem był zgłoszony w trakcie dyskusji przez Tomasza Kubę Kozłowskiego z Domu Spotkań z Historią w Warszawie pomysł opracowania przewodnika po miejscach, gdzie osiadły tytułowe „Wędrujące Madonny”, obecnie już związane nie tylko z Kresami, ale też z Podkarpaciem i innymi regionami kraju. Ważne jest to, by efekty żmudnych badań naukowych nie były jedynie zamknięte w specjalistycznych opracowaniach, ale trafiły w popularnej formie do szerokiego grona odbiorców. Obecność kresowych wizerunków powinna być bardziej obecna na podkarpackich i ogólnopolskich szlakach pielgrzymkowych i turystycznych.
W lokalnym, lubaczowskim kontekście zgłoszono również postulat opracowania monografii cudownego obrazu Matki Bożej Łaskawej z katedry łacińskiej we Lwowie. Wizerunek ten, czczony w Lubaczowie już od ponad pół wieku, zasługuje na szersze opracowanie i popularyzację w regionie i kraju. Uczestnicy seminarium zgodzili się, że autorem takiej publikacji powinien być Stanisław Piotr Makara, były dyrektor Muzeum Kresów w Lubaczowie, który w ramach tegorocznego Festiwalu Dziedzictwa Kresów wygłosił prelekcję na temat obrazu Matki Bożej Łaskawej w kontekście jego dziejów, kultu i wartości artystycznych. Niewątpliwie badacz ten jest obecnie jednym z najlepszych w kraju znawców tego lwowsko-lubaczowskiego wizerunku.
Część druga seminarium poświęcona była pamięci Tadeusza Kukiza (1932–2015), którego dziesiąta rocznica śmierci przypadła w ubiegłym roku. Postać tego wybitnego badacza i popularyzatora kresowych wizerunków maryjnych przypomniał w swej prezentacji Maciej Wojciechowski z Fundacji Stanica Kresowa w Krakowie, dokumentalista dziejów Kresów, przede wszystkim tych najtragiczniejszych związanych ze zbrodniami ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej. W tym ostatnim kontekście, wraz Tadeuszem Arciuchem jest współreżyserem tak znanych filmów, jak: Było sobie miasteczko, Golgota Wołynia i Niedokończone msze wołyńskie.
W ramach swojej misji dokumentowania losów Kresowian Maciej Wojciechowski zarejestrował również niezwykle ciekawą rozmowę z Tadeuszem Kukizem. Uczestnicy seminarium w Muzeum Kresów mogli zobaczyć na ekranie archiwalny już film z wypowiedzią badacza o swych losach i pasji badawczej.
Tadeusz Kukiz urodził się pod Tarnopolem, gdzie wraz z rodziną zastał go wybuch wojny i tragiczna okupacja sowiecka. W jej trakcie z rąk NKWD śmierć poniósł jego ojciec, a on sam razem z najbliższymi został deportowany do Kazachstanu. Po powrocie do kraju w 1946 r. zamieszkał na Śląsku Opolskim. Po studiach medycznych pracował przez całe swe zawodowe życie jako lekarz, odnosząc na tym polu wiele sukcesów. Zawsze był też wierny tradycji kresowej i gdy tylko pojawiła się taka możliwość włączył się w działalność Związku Sybiraków oraz Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich. Poświęcił się misji w dokumentowaniu losów kresowych wizerunków Maryi, które znalazły się w powojennych granicach kraju. Mimo braku przygotowaniu historycznego stworzył monumentalne dzieło, jakim jest seria książek Madonny Kresowe i inne obrazy sakralne z Kresów. Do chwili obecnej są one podstawą wiedzy na ten temat. Dokonania Tadeusza Kukiza zostały docenione przez przyznanie mu medalu „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” i nagrody IPN „Kustosz Pamięci Narodowej”.
Maciej Wojciechowski przywołał również filmową relację z pogrzebu Tadeusza Kukiza we Wrocławiu. W trakcie tej uroczystości swego ojca pożegnał jego syn Paweł Kukiz, znany polityk i piosenkarz, a niezwykle przejmujące mowy pożegnalne wygłosili: prof. Stanisław Nicieja, ówczesny rektor Uniwersytetu Opolskiego, wybitny badacz kresowego dziedzictwa, a także ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, znany działacz społeczny kultywujący pamięć Kresów.
Do postaci Tadeusza Kukiza była jeszcze okazja powrócić następnego dnia, w sobotę, 12 września. W Zespole Cerkiewnym w Radrużu odbyła się bowiem prezentacja wznowionej niedawno jego jednej z ostatnich książek. Jest nią pozycja zatytułowana Uhnów. Kresowe miasteczko nad Sołokiją, poświęcona miasteczku na Grzędzie Sokalskiej, obecnie na Ukrainie, miejscu pochodzenia jego ojca.
W niedzielę, 13 września 2026 r., odbył się ostatni akord finisażu. W siedzibie głównej Muzeum Kresów w Lubaczowie Tomasz Kuba Kozłowski wygłosił prezentację Kresowe Chrystusy. Słynne wizerunku Pana Jezusa na Ziemiach Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Bogato ilustrowany wykład oparty był na tematyce kończącej się wystawy i skupił się na ukazaniu kultu, ikonografii oraz przede wszystkim skomplikowanych losów kilku cudownych i łaskami słynących wizerunków Chrystusa, zarówno w formie rzeźb, jak i obrazów. Prelegent przemierzył całą geografię sakralną Kresów, począwszy od Wileńszczyzny, a skończywszy na Podolu.
Na wstępie omówił cudowne wizerunki wileńskie, w tym ten najsłynniejszy obraz Chrystusa Miłosiernego powstały w 1934 r. na podstawie objawień św. Faustyny Kowalskiej. Wizerunek ten obecnie czczony jest wileńskim sanktuarium Miłosierdzia Bożego (dawnym kościele Świętej Trójcy). Zyskał też znaczną popularność w całym kraju, a ostatnio też na świecie, choć pierwotny obraz ustąpił przez wersją krakowską z 1944 r., czczoną w sanktuarium w Łagiewnikach pod Krakowem.
Lokalnym kultem cieszy się natomiast rzeźba Chrystusa Madryckiego z kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu w Wilnie (tzw. Chrystus Antokolski), a dawniej nie ustępowała mu również łaskami słynąca figura Pana Jezusa z kapliczki obok kościoła pw. św. Rafała Archanioła na Śnipiszkach, po prawej stronie Wilii.
Jednym z najbardziej czczonych wizerunków Chrystusa na Kresach był obraz Pana Jezusa Ukrzyżowanego z Milatyna koło Kamionki Strumiłłowej, na zachodnich krańcach Podola. W 1946 r. obraz został ewakuowany do Krakowa, gdzie odbiera cześć w kościele Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo, położonym obok dworca głównego. Jednak, jak zauważył prelegent, dawny wizerunek kresowy mimo swej niegdysiejszej sławy nieco zniknął wśród wielu zabytkowych obiektów kultu w Krakowie.
Tomasz Kuba Kozłowski zwrócił również uwagę na dwa wizerunki Pana Jezusa o analogicznej ikonografii, które prezentują Chrystusa jako Męża Boleści ukazującego ranę w prawym boku. Były one czczone były w dwóch miejscowościach, położonych stosunkowo niedaleko od siebie: w Tarnorudzie nad Zbruczem (od 1929 r. w Rożyszczach na Wołyniu) i w Kozłowie koło Tarnopola. Obydwa przetrwały tragiczne wydarzenia wojenne i w wyniku ekspatriacji znalazły się na terenie Polski: pierwszy w Zielonce Pasłęckiej koło Pasłęka, a drugi w Cewkowie w powiecie lubaczowskim. W tej ostatniej miejscowości Tomasz Kuba Kozłowski w trakcie tegorocznego Festiwalu Dziedzictwa Kresów miał okazję wygłosić monograficzną prezentację o cudownym obrazie Chrystusa z kresowego Kozłowa.
Kulminacją wieczoru był akcent parateatralny. Było nim czytanie utworu pod znamiennym tytułem Wieca Królowej Polski w Sokalu. Jego autorem był Joachim Lelewel (1786–1861), wybitny historyk, slawista, polityk i działacz niepodległościowy, profesor Liceum Krzemienieckiego, Uniwersytetu Wileńskiego i Warszawskiego. Napisał je w 1843 r., w okresie gdy przebywał w Brukseli, na emigracji po upadku powstania listopadowego.
Pomysłodawcą przypomnienia tego nieco zapomnianego dzieła Lelewela właśnie w czasie finisażu wystawy i całego cyklu spotkań z kresowymi wizerunkami sakralnymi, jakie miały miejsce w trakcie tegorocznego Festiwalu Dziedzictwa Kresów, był Tomasz Kuba Kozłowski. We wprowadzeniu do tego swoistego spektaklu, wspomniał, że w Lelewel jako demokrata z przekonania, odegrał znaczącą rolę w podtrzymaniu ducha narodowego w XIX w. Był też m.in. autorem słynnego hasła z czasów powstania listopadowego: „Za wolność waszą i naszą”, które nie straciło aktualności do dnia dzisiejszego.
Fabuła „Wieców” oparta została o tradycje staropolskiego sejmikowania i jest literacką wizją spotkania czczonych na terenie dawnej, przedrozbiorowej Rzeczypospolitej wizerunków Matki Bożej. Na odpust do Sokala, do tamtejszej Matki Bożej Pocieszenia, przyjechały Maryje z obrazów z Ostrej Bramy w Wilnie, Żyrowic koło Grodna, Białyniczów pod Mohylewem, Świętej Lipki, Częstochowy, Krakowa, Łaska pod Łodzią, Leżajska, Jarosławia, Lwowa, Poczajowa, Berdyczowa, Podkamienia i Latyczowa. Wszystkie zabierały głos w debacie o przyczynach upadku i stanie rozgrabionej przez zaborców Rzeczypospolitej. W tej niezwykłej rozmowie nie zabrakło do dzisiaj aktualnych uwag o osłabiających państwo konfliktach wewnętrznych i przywarach narodowych.
Dzień wcześniej miała miejsce premiera tego widowiska. Odbyło się ono wewnątrz szesnastowiecznej cerkwi pw. św. Paraskewy w Radrużu. W symboliczny sposób lelewelowskie i sokalskie Wieca towarzyszyły zamknięciu czynnej w radruskim Zespole Cerkiewnym wystawy Klejnot Kraju Sarmackiego. Wizerunek Matki Bożej Pocieszenia z Sokala w wierze i sztuce.
Przygotowanie i przedstawienie utworu było dziełem aktorów Teatru Arka Lwowska, działającego pod kierownictwem znanego ze swej pasji teatralnej ks. Józefa Dudka. Pomocą techniczną służyli pracownicy Miejskiego Domu Kultury w Lubaczowie z jego dyrektorem Andrzejem Kindratem, a także dyrektor Gminnego Ośrodka Kultury i Sportu w Horyńcu-Zdroju Paweł Maksymiec
W ten sposób odbyło się pożegnanie z kresowymi Madonnami, które gościły w Muzeum Kresów w Lubaczowie niemal przez pół roku, w trakcie letniego sezonu wystawienniczego. Do tematu będziemy jednak wracać, do czego zobowiązuje nas chociażby obecność w lubaczowskim sanktuarium obrazu Matki Bożej Łaskawej Lwowskiej.
Janusz Mazur
