Radruski finał projektu „Mistrz – Uczeń”
W ramach Seminarium „Dziedzictwo Pogranicza wykute w kamieniu”, które odbyło się 25 listopada 2025 r. w Zespole Cerkiewnym w Radrużu, miała miejsce pierwsza oficjalna prezentacja kamiennej rzeźby Matki Bożej Niepokalanej, autorstwa Józefa i Marka Lewkowiczów. Powstała ona w ramach programu stypendialnego „Mistrz – Uczeń”, prowadzonego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa i Kultury Wsi w Warszawie. Na początku grudnia rzeźba została przewieziona do Warszawy, gdzie rozpoczęły się przygotowania do organizacji wystawy wieńczącej projekt. Oficjalny wernisaż ekspozycji zaplanowany jest na połowę stycznia 2026 r. w siedzibie Instytutu przy Krakowskim Przedmieściu. Będzie to ważne wydarzenie promujące na forum ogólnopolskim sztukę ludową okolic Lubaczowa w kontekście tradycji kamieniarstwa bruśnieńskiego.
W spotkaniu radruskim, obok wykładowców i studentów z Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, wzięli udział obydwaj twórcy – Józef (mistrz) i Marek (uczeń) Lewkowiczowie. W trakcie prezentacji rzeźby, przygotowanej przez Janusza Mazura, kustosza w Dziale Etnografii i Budownictwa Drewnianego, przedstawione zostały główne cele programu stypendialnego „Mistrz – Uczeń”. Jego zasadniczym zadaniem jest ratowanie lokalnego dziedzictwa i tradycji oraz zapewnienie ciągłości autentycznej twórczości ludowej, a także przywrócenie twórcom ludowym i samemu przekazowi tradycji należytego miejsca w kulturze polskiej.
Program „Mistrz – Uczeń” skierowany jest więc do twórców ludowych z terenu Polski, ze wszystkich regionów etnograficznych i kulturowych, wszystkich dziedzin i specjalności, a także mniejszości narodowych i etnicznych, mieszkających zarówno na wsi, jak i w mieście. Obejmuje zarówno mistrzów z wyróżniającym się dorobkiem, jak i adeptów chcących doskonalić swoje umiejętności. Dotyczy projektów edukacyjnych, zapewniających bezpośredni przekaz tradycyjnych umiejętności artystycznych, rzemieślniczych i rękodzielniczych, dokonywanych wewnątrz wspólnoty lokalnej, ze szczególnym uwzględnieniem umiejętności zagrożonych zanikiem.
Efektem programu jest wykonanie przez adepta – pod okiem mistrza – dzieła sztuki ludowej, ludowego rękodzieła lub rzemiosła, wykazującego wysoki poziom artystyczny i biegłość w opanowaniu tradycyjnych umiejętności.
W 2025 r., w IV edycji Programu Stypendialnego „Mistrz – Uczeń”, wzięło udział 27 twórców, wyłonionych z grona ponad dwustu zgłoszeń z całego kraju. W gronie laureatów znalazł się właśnie Józef Lewkowicz, jeden z najbardziej cenionych artystów ludowych powiatu lubaczowskiego (rzeźbiarz, drzeworytnik, twórca plastyki obrzędowej, propagator sztuki ludowej), który do przedsięwzięcia zaangażował swego bratanka Marka Lewkowicza, młodego adepta sztuki rzeźbiarskiej.
Do programu Mistrz – Uczeń” Józef Lewkowicz zgłosił projekt edukacyjny pt.: „Bruśnieńska rzeźba kamienna krok po kroku. Wykucie rzeźby Matki Bożej Niepokalanej”. W ramach stypendium zaplanowano wykonanie rzeźby z lokalnego materiału, którym jest kamień wapienny pochodzenia osadowego, pozyskany w kamieniołomach w Starym Bruśnie. Założono, że figura nawiązywać będzie do tradycyjnych przedstawień o tematyce sakralnej, które rozpowszechnione są w dziełach bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego (XIX/XX w.), jednego z najważniejszych przejawów kulturowych okolic Lubaczowa.
Realizacja rzeźby odbyła się między czerwcem a październikiem; przebiegała w systemie jednodniowych warsztatów (1–2 razy w tygodniu) i zajęła twórcom łącznie około 15 dni, licząc średnio od kilku do kilkanastu godzin pracy dziennie. Tworzenie rzeźby zbiegło się w czasie z przypadającą w tym roku 460. rocznicą pierwszej wzmianki o kamieniarzach bruśnieńskich (1565–2025). W symbolicznej formie to nowe dzieło upamiętnia więc bogaty dorobek artystyczny dawnych mistrzów ze Starego Brusna.
Prace przy powstaniu rzeźby poprzedzone były zapoznaniem się z dziedzictwem sztuki kamieniarskiej, głównie rzeźby sepulkralnej bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego. Podczas wizyt na cmentarzach w Starym Bruśnie, a później także w Nowym Siole, mistrz Józef Lewkowicz zwrócił uwagę swemu uczniowi Markowi Lewkowiczowi na zachowane przedstawienia figuralne. Na ich podstawie wskazał na sposób kształtowania sylwetki i opracowanie detali. Stały kontakt ze spuścizną rzeźbiarską bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego, zapewnił twórcom źródło inspiracji przy zachowaniu charakterystycznego dla każdego twórcy indywidualnego stylu.
W pierwszym etapie prac mistrz przekazał uczniowi tradycyjne umiejętności w zakresie doboru i pozyskania materiału kamiennego oraz posługiwania się zestawem narzędzi kamieniarskich służących do odkucia i wstępnej obróbki kamienia. Praca w kamieniołomie polegała na odnalezieniu złoża kamienia o odpowiedniej strukturze, a następnie na łamaniu wybranego bloku na określonych rozmiarów bryłę kamienia. Wielkość pozyskanego kamienia dostosowana była do przyjętych w programie ogólnych rozmiarów rzeźby (wysokość do 100 cm).
Po przetransportowaniu bloku kamiennego do warsztatu mistrza rozpoczął się etap wyznaczania formy przyszłej rzeźby. Wykonany został jej poglądowy rysunek na papierze. Naszkicowana koncepcja została następnie przeniesiona na kamienną bryłę. Mistrz pokazał uczniowi, w jaki sposób wyznacza się poziomą podstawę i oś pionową rzeźby. Te dwie linie określiły całą kompozycję figury.
Nauka procesu tworzenia figury rozpoczęła się od zapoznania się z całym zestawem narzędzi rzeźbiarskich, z których część wykonał sam mistrz we własnym zakresie. Poszczególne narzędzia, jak różnej szerokości dłuta płaskie i półokrągłe, młotki i raszple, służyły artystom do obróbki zgrubnej bryły kamienia, następnie formowania sylwetki, aż po wykonywanie bardziej dokładnych detali, skończywszy na pracach wykończeniowych.
W miesiącach letnich z surowego bloku kamienia wyłaniał się stopniowo zarys sylwetki Matki Bożej Niepokalanej. Reprezentowała ona wszystkie charakterystyczne elementy ikonograficzne postaci. Ukazana została w chuście na głowie i długiej sukni, stojąca na kuli ziemskiej i depcząca węża, symbol zła i grzechu. Pewną dynamikę do statycznej figury wprowadzają rozpostarte i otwarte dłonie Maryi, oznaczające Jej pośrednictwo w rozdzielaniu Bożych łask.
Na pozór prosta sylwetka przysporzyła mistrzowi i jego uczniowi wiele artystycznych wyzwań, szczególnie w zakresie modelowania całej figury i jej poszczególnych detali, jak rysy twarzy, dłonie, stopy, draperie szat. Na ten żmudny etap prac twórcy poświęcili przełom lata i jesieni. Pracowali na wolnym powietrzu, pod specjalnie wykonanym zadaszeniem.
Końcowy efekt, jaki można było podziwiać na początku października, wynagrodził twórcom ich wielomiesięczny wysiłek. Powstała nowa, kamienna rzeźba bruśnieńska, reprezentująca tradycyjne cechy sztuki ludowej z jej naturalną, pełną prostoty siłą wyrazu. Zwraca też uwagę charakterystyczny, jakby ponadczasowy lekki uśmiech Maryi.
Obydwaj twórcy podjęli decyzję, by po powrocie z Warszawy rzeźba pozostała w przestrzeni publicznej i wzbogaciła walory kulturowe tzw. dużego cmentarza w Zespole Cerkiewnym w Radrużu. Jako dzieło sztuki rzeźbiarskiej doskonale wpisze się w dawną plastykę nagrobną mistrzów bruśnieńskich. I co jest najważniejsze – będzie też promować stopniowo odradzającą się twórczość rzeźbiarską w lokalnym kamieniu. W działania te włącza się intensywnie Muzeum Kresów w Lubaczowie, planując utworzenie w Zespole Cerkiewnym w Nowym Bruśnie zagrody kamieniarskiej, w której odbywałyby się również warsztaty rzeźbiarskie dla młodych adeptów rzeźby bruśnieńskiej.
Janusz Mazur
