Seminarium o konserwacji kamieniarstwa bruśnieńskiego
Sztuka rzeźbiarska bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego należy do najważniejszych przejawów kulturowych powiatu lubaczowskiego i jest wkładem naszego regionu do dziedzictwa Kresów dawnej Rzeczypospolitej. Wymaga więc wszechstronnej opieki, co ze względu na ogromne wyzwania w tym zakresie nie jest zadaniem łatwym. Podsumowaniu dotychczas wykonanych prac i planom w zakresie konserwacji zabytków bruśnieńskiej sztuki sepulkralnej na cmentarzach będących częścią Muzeum Kresów w Lubaczowie poświęcone było seminarium „Dziedzictwo Pogranicza wykute w kamieniu”. Odbyło się ono 25 listopada 2025 r. w obydwu Oddziałach Muzeum Kresów w Lubaczowie – zespołach cerkiewnych w Nowym Bruśnie i Radrużu. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Muzeum Kresów w Lubaczowie wspólnie z Wydziałem Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
Seminarium stworzyło okazję do bezpośredniego kontaktu z zabytkowymi nagrobkami na cmentarzach, jak również do spotkania i wymiany poglądów podczas wygłoszonych prezentacji w budynku muzealnym w Radrużu. Spotkanie prowadził Piotr Zubowski, dyrektor Muzeum Kresów w Lubaczowie wspólnie z dr. Markiem Wawrzkiewiczem i Joanną Głaz z Pracowni Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej, Stiuku i Ceramiki Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
W spotkaniu wraz ze swymi wykładowcami wzięła udział grupa studentek z krakowskiej uczelni, które niejednokrotnie po raz pierwszy miały okazję zetknąć się z fenomenem roztoczańskich cmentarzy wypełnionych bruśnieńskim kamieniarstwem. Wizyta ta może w przyszłości zaowocować zaangażowaniem w proces odnowienia tych zabytkowych przestrzeni. Na seminarium obecny był również Paweł Maksymiec, członek Zarządu Rady Powiatu Lubaczowskiego. Potwierdza to duże znaczenie, jakie władze samorządowe przywiązują do ochrony i popularyzacji kamieniarstwa bruśnieńskiego, jako rodzimego fenomenu kulturowego.
Przybyli również Józef i Marek Lewkowiczowie, rzeźbiarze w kamieniu, stypendyści Narodowego Instytutu Dziedzictwa i Kultury Wsi w Warszawie. W ramach programu „Mistrz-Uczeń” obydwaj artyści kontynuując tradycje kamieniarstwa bruśnieńskiego zrealizowali kamienną rzeźbę Matki Bożej Niepokalanej. Została ona po raz pierwszy zaprezentowana na spotkaniu, a docelowo wzbogaci walory kulturowe tzw. dużego cmentarza w Radrużu. Cieszyła także obecność gości z Ukrainy, którzy zainteresowani są wspólnym dziedzictwem kamieniarstwa bruśnieńskiego. Wyzwania w zakresie jego ochrony obejmują także tereny po drugiej stronie polsko-ukraińskiej granicy.
Rolę Muzeum Kresów w opiece nad zabytkową spuścizną kamieniarstwa bruśnieńskiego przedstawił na spotkaniu dyrektor Piotr Zubowski. Od samych początków istnienia lubaczowskiego muzeum było ono w kręgu zainteresowań badawczych, kolekcjonerskich i popularyzatorskich tej instytucji. Po przejęciu Zespołów Cerkiewnych w Radrużu i Nowym Bruśnie pod opiekę Muzeum Kresów w Lubaczowie w naturalny sposób znalazły się także istniejące przy tych unikalnych, drewnianych świątyniach, opuszczone i nieużytkowane cmentarze greckokatolickie, na których występują także liczne nagrobki rzymskokatolickie i kalwińskie.
W ten sposób częścią Muzeum jest obecnie pięć dawnych cmentarzy – dwa przycerkiewne i trzy parafialne. Wśród tych ostatnich są dwa cmentarze w Radrużu (przejęte w 2010 r.) i jeden w Nowym Bruśnie (od 2021 r.). Zajmują one łączą powierzchnię ponad jednego hektara. Na ich terenie zachowało się około 780 zabytkowych nagrobków, z których najstarsze sięgają końca XVII, a najmłodsze lat 70. XX w., a nawet początków XXI w. Liczba nagrobków nie jest dokładnie znana, bowiem wiele z nich znajduje się w złym stanie technicznym. Często są przewrócone i skrywają się pod powierzchnią ziemi.
Prace konserwatorskie przy tych zabytkowych rzeźbach nagrobnych zostały zainicjowane przez Muzeum Kresów w Lubaczowie już kilkanaście lat temu. Pierwszą czynnością było oczyszczenie terenu cmentarzy, tak by zostały wyeksponowane ich walory krajobrazowe i zabytkowe. Kolejnym krokiem było stopniowe wykonanie dokumentacji kartograficznej, pomiarowej i fotograficznej. Czynności te wzięli na siebie pracownicy lubaczowskiego muzeum: Grzegorz Dąbrowski, Katarzyna Warmińska-Mazurek, Andrzej Rychlewski, a ostatnio także Anita Kuchta-Kurasińska, Marta Gryszczyk, Jakub Zając, Janusz Mazur i Piotr Zubowski.
W 2015 r., jako pierwsze odnowione zostały najstarsze i najcenniejsze przykłady kamiennych nagrobków w bezpośrednim sąsiedztwie cerkwi pw. św. Paraskewy w Radrużu: płyta Katarzyny Dubniewiczowej (zm. 1682 r.) i krzyż z datą 1729 r. Rok później pracami konserwatorskimi objęto 45 nagrobków na tzw. małym cmentarzu radruskim. Rok 2016 wyznaczył więc pierwszy etap działań w tym zakresie, które kontynuowane były w kolejnych latach i trwają do chwili obecnej. W 2019 r. gruntownie odnowione zostały kolejne 32 pomniki na tym cmentarzu, a rok później jeszcze 5. W ten sposób zakończono przywracanie świetności temu miejscu, położonemu w bezpośredniej bliskości cerkwi. W następnych latach ograniczano się do działań ratowniczych, np. gdy w 2022 r., w wyniku uszkodzeń po burzy naprawy wymagały dwa nagrobki na tym cmentarzu.
W 2020 r. prace konserwatorskie III etapu przeniosły się już na położony nieco dalej od świątyni, na wschód od niej, tzw. duży cmentarz. Poprzedziło je opracowanie programu prac konserwatorskich dla istniejącego tu zespołu nagrobków, który w 2019 r. sporządziła Barbara Woch z lubaczowskiego muzeum. Na początek pracami objęto 17 kamiennych krzyży, które w większości usytuowane były w pobliżu głównej bramy, od strony cerkwi. Wyjątkiem były działania ratownicze przy zawalonym nagrobku zasłużonego radruskiego proboszcza ks. Bazylego Sierocińskiego (zm. 1849 r.), który zlokalizowany jest w północnej części cmentarza. W następnym, 2021 r., podczas IV etapu robót, odnawiano kolejne 62 nagrobki, posuwając się coraz bardziej w głąb cmentarza.
Przez pierwszych pięć lat (2015–2021) prace realizowali konserwatorzy rzeszowscy (Marcin Gruszczyński, Roman Dawidziak, Jakub Olszyński), toruńscy (Małgorzata Marszałek) oraz lubaczowscy – ówcześni pracownicy Muzeum Kresów w Lubaczowie (Jerzy Plucha, Katarzyna Petrykowska). W 2021 r. do działań konserwatorskich włączyła się również Joanna Głaz, lubaczowianka, asystentka w Pracowni Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej, Stiuku i Ceramiki Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
W tym czasie rozpoczęły się również prace konserwatorskie przy kamiennych krzyżach nagrobnych z początku XIX w. na cmentarzu przycerkiewnym w Nowym Bruśnie. Prowadzili je w latach 2021–2022 Jerzy Plucha i Joanna Głaz, przy wsparciu pracowników Działu Technicznego Muzeum. Po przejęciu w 2021 r. przez Muzeum Kresów w Lubaczowie dawnego nowobruśnieńskiego cmentarza parafialnego, działania konserwatorskie objęły również znajdujące się na nim cenne zabytki sztuki nagrobnej. Zostały one poprzedzone opracowaniem programu prac konserwatorskich, który w 2022 r. wykonał Jerzy Plucha we współpracy z Januszem Mazurem.
W pierwszej kolejności, spośród licznych ciekawych zabytków plastyki nagrobnej na cmentarzu w Nowym Bruśnie, zwrócono uwagę na dwa unikalne pomniki z rzeźbami figuralnymi: św. Józefa z Dzieciątkiem (nagrobek Petra Baranka, zm. w 1889 r.) i św. Marii Magdaleny lub – jak się ostatnio przypuszcza – wyobrażenia „Alegorii Żalu” (nagrobek małżeństwa Lichańskich z lat. 80. XIX w.). W 2022 r., po nawiązaniu współpracy z Pracownią Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej, Stiuku i Ceramiki ASP w Krakowie, figury te przetransportowane do krakowskiej pracowni akademickiej. Tutaj, pod opieką dr. Marka Wawrzkiewicza, dr. Mariusza Wrony i Joanny Głaz, zostały oddane w ręce studentek: Nel Praszelik oraz Klaudii Dacko. Po ponad dwóch latach prac konserwatorskich, w połowie 2025 r., obydwie rzeźby wróciły na cmentarz nowobruśnieński.
Klaudia Dacko w czasie listopadowego seminarium miała okazję po raz pierwszy zobaczyć odnowiony przez siebie nagrobek z rzeźbą św. Józefa w jego naturalnym środowisku. W przygotowanej prezentacji opowiedziała też o problemach, z jakimi obydwie młode konserwatorki spotkały się w czasie prac przy tych dwóch niezwykłych dziełach. O wyzwaniach, jakie niesie konserwacja rzeźby bruśnieńskiej, opowiedziała również w swym wystąpieniu Joanna Głaz, która pod względem praktycznym i naukowym specjalizuje się w tym zagadnieniu. Zainicjowana przed trzema laty współpraca lubaczowskiego muzeum i słynnej krakowskiej uczelni dobrze rokuje na przyszłość. W tym roku kolejne trzy nagrobki (Anny Wasznianin, zm. 1937 r., Iwana Wasznianina, zm. 1928 r. oraz Ewy Liwczanin, zm. 1932 r.) z cmentarza noworuśnieńskiego trafiły do pracowni na ASP w Krakowie.
Zapoczątkowane w latach 2021–2022 prace konserwatorskie przy nagrobkach w Nowym Bruśnie, towarzyszyły podejmowanym równolegle odpowiednim działaniom w Radrużu. Podczas V etapu prac, jakie zostały przeprowadzone przez Joannę Głaz na dużym cmentarzu radruskim w 2022 r., zakonserwowanych zostało 7 nagrobków. Wśród nich zalazły się pomniki proboszczów radruskich: ks. Joana Daniłowa (zm. 1905 r.) i Wasyla Huczki (zm. 1944 r.). Pomnik tego ostatniego kapłana powstał w końcu XX w. i jest dziełem Henryka Janczury, lubaczowskiego rzeźbiarza pracującego w kamieniu bruśnieńskim.
Dwadzieścia kolejnych nagrobków na „dużym cmentarzu” zostało zakonserwowanych przez Joannę Głaz w 2023 r. Nietypową realizacją w tym VI już etapie działań było odnowienie monumentalnego pomnika ustawionego w 1842 r. nad masową mogiłą mieszkańców Radruża, zmarłych zapewne wcześniej w wyniku epidemii. Wyróżniający się na tle cmentarza murowany, monumentalny cokół wieńczy krzyż z misterną inskrypcją epitafijną, którą wykuł wymieniony w tekście Mikołaj Pryjma. Jest to jedna z pierwszych znanych sygnatur artysty związanego z kręgiem kamieniarstwa bruśnieńskiego.
W trakcie VII etapu prac konserwatorskich prowadzonych przez Joannę Głaz w 2024 r. na „dużym cmentarzu” działaniami objęto 45 nagrobków. W bieżącym roku (VII etap) konserwatorka przywróciła świetność kolejnym 55 zabytkom kamieniarstwa bruśnieńskiego z największego okresu jego rozwoju, czyli z przełomu XIX i XX w. Znaczna część z nich była przewrócona i w dużym stopniu uszkodzona.
Łącznie w ciągu ostatnich dziesięciu lat, od 2015 do 2025 r., na terenie dawnych cmentarzy w obydwu zespołach cerkiewnych zabiegom konserwatorskim i restauratorskim objęto blisko 300 zabytkowych nagrobków z bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego. Odnowienie tak dużej liczby kamiennych rzeźb było możliwe dzięki funduszom Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Do odnowienia pozostało jeszcze co najmniej drugie tyle obiektów sztuki sepulkralnej znajdujących się pod opieką Muzeum Kresów w Lubaczowie.
Same działania konserwatorskie przy nagrobkach to jeszcze nie wszystkie formy zabezpieczenia cmentarzy. Równolegle prowadzone są prace pielęgnacyjne przy zabytkowej zieleni, a także uzupełnienia drzewostanu – niezbędnego elementu krajobrazowego tych miejsc, a także wykonywane są projekty ogrodzeń z bramami i furtami. Te ostatnie elementy będą odtworzone na podstawie zachowanych reliktów (np. kamiennych słupów na cmentarzu w Nowym Bruśnie) a także na bazie źródeł ikonograficznych („mały” i duży” cmentarz w Radrużu).
Spotkanie w trakcie listopadowego seminarium pokazało z jednej strony niewątpliwie osiągnięcia konserwatorskie minionych lat, ale też uzmysłowiło uczestnikom skalę oczekujących wyzwań w tym zakresie. Lubaczowskim muzealnikom i zaprzyjaźnionym konserwatorom z pewnością nie zabraknie pracy na kolejne dziesięciolecia…
Janusz Mazur
