Zapraszamy na uroczyste obchody Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej
Województwo Podkarpackie, Powiat Lubaczowski, Gmina Lubaczów, Miasto Lubaczów oraz Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich Oddział w Lubaczowie uprzejmie zapraszają na uroczyste obchody Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej, które odbędą się w mieście Lubaczowie i na terenie powiatu lubaczowskiego w dniach 11 i 12 lipca 2026 r. Obchody towarzyszą Festiwalowi Dziedzictwa Kresów.
Partnerami wydarzenia są: Hufiec Związku Harcerstwa Polskiego im. ks. hm. Wiktora Haasa-Paneckiego w Lubaczowie, Jednostka Strzelecka 2033 im. gen. Józefa Kustronia w Lubaczowie, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, Muzeum Kresów w Lubaczowie, Powiatowe Centrum Kultury w Lubaczowie, Miejska Biblioteka Publiczna im. Władysława Broniewskiego w Lubaczowie, Parafia pw. św. Stanisława BM w Lubaczowie oraz Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Koło Obwodu Lubaczów.
Program uroczystości jest następujący:
11 lipca (Sobota) 2026 r.
godz. 9:00
Rynek miejski w Lubaczowie
Inauguracja akcji „11 lipca – Zapal znicz pamięci”
12 lipca (niedziela) 2026 r.
godz. 13:00
Konkatedra pw. bł. Jakuba Strzemię w Lubaczowie
Msza św. upamiętniająca ofiary ukraińskich nacjonalistów z OUN i UPA oraz złożenie kwiatów i zniczy pod tablicą pamięci Kresowian
godz. 14:30
Zbieg ulic Tadeusza Kościuszki i Henryka Sienkiewicza w Lubaczowie
Marsz Pamięci pod Pomnik Niepodległości wraz ze złożeniem kwiatów i zniczy
godz. 19:00
Muzeum Kresów w Lubaczowie
Prelekcja dr. hab. Damiana K. Markowskiego, prof. Instytutu Pileckiego (Instytut Pileckiego, Instytut Strat Wojennych), Dwie pamięci. Polska i Ukraina na rozdrożach historii A.D. 2026
Konflikt polsko-ukraiński w XX w. miał swoje korzenie w przeszłości obu narodów. Wraz z rozpadem Austro-Węgier i przystąpieniem Polaków i Ukraińców do walki zbrojnej o miejsce ich państw w nowej Europie, wszedł on na poziom walki militarnej. Chociaż została ona wygrana przez Polaków, a Wołyń i była Galicja Wschodnia znalazły się w granicach odrodzonej Rzeczypospolitej, nie oznaczało to zażegnania konfliktu. Ukraińska społeczność była przez państwo polskie traktowana gorzej niż polska, co sprzyjało radykalizacji części Ukraińców. Skorzystały na tym ruchy skrajne, w wyniku czego województwa południowo-wschodnie należały do najmniej spokojnych w całym kraju. Upadek Polski w 1939 r., a następnie okupacja sowiecka i niemiecka jeszcze mocniej oddaliły od siebie obie społeczności, zamieszkujące mieszane etnicznie pogranicze.
W niedzielę, 11 lipca 1943 r., oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii stanowiącej zbrojne ramię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcji Stepana Bandery) – radykalnej faszystowskiej organizacji stawiającej sobie za cel budowę niepodległego państwa ukraińskiego pozbawionego mniejszości narodowych, zaatakowały w ramach skoordynowanej akcji niemal sto polskich osiedli na terenie okupowanego przez Niemców województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej Polskiej. Ludność polska zgromadzona w kościołach na niedzielnych nabożeństwach ginęła od kul, granatów, ciosów broni białej i narzędzi gospodarczych. Jedynie nielicznym udało się przetrwać – w sytuacji, gdy podjęli rozpaczliwą walkę o przetrwanie lub otrzymali pomoc ze strony nielicznej polskiej samoobrony. Tylko tego dnia zginęło nie mniej niż siedem tysięcy osób. Niemym świadectwem tamtych wydarzeń i nieustającym oskarżeniem wobec sprawców pozostają ruiny kościoła w Kisielinie i wielu innych rzymskokatolickich świątyń.
„Krwawa niedziela” na Wołyniu była apogeum „antypolskiej akcji” OUN i UPA, trwającej od lutego 1943 roku do czerwca 1945 r. W myśl postanowień kierownictwa OUN, tereny etnicznego polsko-ukraińskiego pogranicza miały zostać „oczyszczone” z polskiej ludności, której część planowano wymordować, a pozostałych – wypędzić na zachód. Masowe zbrodnie na cywilach objęły przedwojenne województwa południowo-wschodnie: wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie i część województwa lubelskiego. Według najbardziej wiarygodnych szacunków z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło wówczas nie mniej niż 90-100 tys. Polaków. W wyniku polskiej kontrakcji i odwetu śmierć poniosło również co najmniej 13-14 tys. Ukraińców.
Zbrodnia wołyńsko-galicyjska i jej odbiór w Polsce i na Ukrainie stanowią nadal główny punkt konfliktu pamięci istniejącego między Polakami a Ukraińcami. Wydarzenia ostatnich tygodni pokazują niestety, że konflikt ten przenosi się ze sfery pamięci na stosunki polityczne między dwoma sąsiednimi krajami.
Dr hab. Damian K. Markowski to absolwent Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego (2010 r.), doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego (2016 r.). 4 października 2024 r. uzyskał w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk stopień doktora habilitowanego w dziedzinie nauk humanistycznych, dyscyplina historia. Pracował między innymi w Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytucie Pamięci Narodowej. Od 2022 r. pracownik Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego. W sierpniu 2024 r. rozpoczął pracę w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami na stanowisku adiunkta. Współpracownik licznych krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych, m.in. Instytutu Studiów Politycznych PAN, Muzeum Historii Polski i Centrum Historii Miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej we Lwowie. W Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego pełni obecnie funkcję kierownika Zakładu Badań nad Okupacją Sowiecką i Komunizmem.
Zdobywca licznych stypendiów krajowych i zagranicznych, odbył staże i wyjazdy badawcze m.in. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Czechach, na Litwie i Ukrainie.
Autor licznych publikacji naukowych związanych z historią dawnych Ziem Wschodnich II Rzeczypospolitej ze szczególnym uwzględnieniem pierwszej połowy XX w. i zagadnień natury politycznej i gospodarczej, historią Rosji i Związku Sowieckiego, procesem sowietyzacji Europy Wschodniej podczas rządów Józefa Stalina, polityką pamięci państw europejskich oraz stosunków polsko-ukraińskich. Wśród nich monografie, m.in. Operacja „Burza” na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej (2011 r.), Anatomia strachu. Sowietyzacja obwodu lwowskiego 1944–1953. Studium zmian polityczno-gospodarczych (2018 r.), Dwa Powstania. Bitwa o Lwów 1918 (2019 r.), Lwów 1944 (2021 r.), W cieniu Wołynia. „Antypolska akcja” OUN i UPA w Galicji Wschodniej 1943–1945 (2023 r.), Strybki. Z AK pod skrzydła NKWD (2025 r.), Dzieje gospodarcze ziem polskich w latach 1939–1945 (2026 r.)
Laureat Nagrody „Przeglądu Wschodniego” (2020 r.), Nagrody im. Janusza Kurtyki (2019 r.), Nagrody Prezesa IPN (2018 r.), nominowany do Nagrody im. Tomasza Strzembosza (2019 r.).
***
Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej przypada w rocznicę tzw. krwawej niedzieli z 11 lipca 1943 r., która stanowiła symboliczne apogeum masowych mordów, kiedy Polacy byli mordowani w około stu wołyńskich miejscowościach. Nowy status tego dnia reguluje ustawa z 4 czerwca 2025 r. (Dz.U. z 2025 r., poz. 891). Zastąpił on dotychczasowy Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej, który od 2016 r. był obchodzony na mocy uchwały Sejmu.
***
